Tormentil

Zo herken je hem

Groeivorm

Laag, overblijvend kruid van 10–30 cm, met dunne, liggende of opstijgende, vertakte stengels; vormt losse polletjes.

Blad

Stengelbladen zonder steel, drietallig, met twee grote, ingesneden steunblaadjes, zodat het blad vijftallig lijkt. De wortelbladen zijn gesteeld en verdwijnen vaak voor de bloei.

Bloem

Heldergeel, 7–11 mm breed, met vier kroonbladen (heel af en toe vijf), alleen op lange steeltjes, van mei tot september.

Vrucht/Zaad

Kleine, droge nootjes in de blijvende kelk.

Wortels

Een dikke, knobbelige, houtige wortelstok die van binnen rood kleurt als je hem doorsnijdt.

Verwarring met

Kruipganzerik heeft vijf kroonbladen, gesteelde, handvormige bladeren en wortelende uitlopers. Liggende ganzerik heeft vaak bloemen met vier én vijf kroonbladen en gesteelde stengelbladen. Tormentil heeft altijd ongesteelde stengelbladen en bijna altijd vier kroonbladen.

Bloei: mei–september · Snoeien: oktober

Waarom in je tuin?

• Een lange bloei, van mei tot september, met nectar en stuifmeel voor kleine bijen, zweefvliegen en vliegen.
• Waardplant voor de rupsen van de aardbeivlinder, een klein dagvlindertje van schrale graslanden.
• De tormentilzandbij verzamelt bijna alleen stuifmeel op ganzeriken, vooral op tormentil.
• Een sterke, lage plant voor arme, zure grond waar weinig andere bloemen het volhouden.
• Historisch interessant: de wortelstok werd vroeger gebruikt om leer te looien en om rood te verven.

Waar staat een tormentil graag?

• In het wild: heide, heischraal grasland, schrale bermen, open plekken in eiken- en berkenbos, hoogveen en vochtige, schrale weilanden.
• Voedselarme, zure grond: zand, veen of verweerde leem; op kalkrijke of bemeste grond verdwijnt het.
• Zon tot halfschaduw; verdraagt zowel droge als vochtige plekken.
• In de tuin: in een heidetuin, een schraal grasveld op zandgrond, aan de voet van een berk of tussen heidestruikjes.

Mooi samen met

• Struikhei: Samen in een heidetuin op arme, zure zandgrond.
• Dopheide: Voor het vochtige deel van de heidetuin.
• Liggend walstro: Een wit bloeiend matje tussen de tormentil, ook op zure grond.
• Blauwe knoop: Blauwe knopjes in de nazomer op dezelfde schrale, vochtige grond.
• Grasklokje: Blauwe klokjes tussen de gele sterretjes op droge, schrale grond.

Hoe en wanneer plant je een tormentil?

1. Koop planten bij een kwekerij voor inheemse wilde planten, of zaad van wilde, inheemse herkomst. Graaf nooit planten uit in het wild.
2. Zaai in de herfst (september–november) in een pot of bak met zandige, schrale grond en laat die buiten staan: de zaden hebben een koude periode nodig.
3. Druk de zaden licht aan en bedek ze nauwelijks; houd de grond vochtig. Zet de jonge planten in het voorjaar uit.
4. Plant potplanten in het voorjaar of de herfst, op 20–30 cm van elkaar, in groepjes van drie tot vijf.
5. Meng geen compost of potgrond door het plantgat: op rijke grond wordt tormentil snel overwoekerd door grassen.
6. Geef na het planten water en houd de grond de eerste weken vochtig.

Verzorgen

Water

Na het aanslaan niet meer nodig.

Bemesten

Nooit. Arme grond houdt grassen en brandnetels klein.

Maaien

Maai een schraal grasland of heideveldje één keer per jaar, in oktober, en voer het maaisel af.

Concurrentie

Trek de eerste jaren hoge grassen en ruigtekruiden rond de jonge planten weg.

Zaad laten vallen

Laat de plant uitbloeien; ze zaait zich zelf uit op open, zure plekjes.

Tip: Geef tormentil de armste, zonnigste plek van je tuin: hoe schraler de grond, hoe minder concurrentie en hoe langer ze bloeit.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: oktober.

Wanneer: Eén keer per jaar maaien, in oktober, samen met de rest van het schrale grasland of de heide.

Hoe:

• Maai op 5–10 cm hoogte en hark het maaisel af, zodat de grond arm blijft.
• Laat hier en daar een plekje ongemaaid tot het voorjaar, als schuilplaats voor insecten.
• Losse polletjes in een border hoef je niet terug te knippen: de oude stengels sterven vanzelf af.

Let op: Maai niet in de zomer: dan verdwijnen de bloemen en de rupsen van de aardbeivlinder.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

In de herfst zaaien in een bak die buiten blijft staan; kiemt in het voorjaar na de winterkou.

Scheuren

In maart of oktober een polletje met een stuk wortelstok scheuren en meteen herplanten.

Hoe komt een tormentil de winter door?

Winterhard tot −30 °C.

• Bovengronds sterven de meeste stengels af; de plant overwintert met haar dikke wortelstok en soms een klein rozet.
• Volledig winterhard, ook op open, koude heide.
• In maart–april loopt de wortelstok weer uit.

Ziektes en plagen

• Overwoekering: Op te rijke grond groeien grassen er snel overheen. Verschraal door te maaien en af te voeren; nooit bemesten.
• Verdroging: Jonge planten kunnen in een droog voorjaar verdrogen; geef het eerste jaar water.
• Slakken: Vreten soms aan jonge plantjes. Plant in de herfst, zodat ze sterk staan als de slakken in het voorjaar actief worden.
• Kalkrijke grond: Op kalkrijke of bekalkte grond kwijnt ze weg. Kies een zure plek, bijvoorbeeld bij heidestruikjes.

Het jaar rond

• Maart: Nieuwe scheuten uit de wortelstok. Scheuren kan nog.
• April: Planten. Hoge grassen rond jonge planten weghalen.
• Mei: De eerste bloemen.
• Juni: Volle bloei; let op wilde bijtjes en de aardbeivlinder.
• Juli: Bloei.
• Augustus: Bloei. De zaden rijpen.
• September: Laatste bloei. Zaaien in een bak buiten.
• Oktober: Maaien en het maaisel afvoeren. Planten of scheuren.
• November: Zaaien kan nog. Rust.
• December: Rust; de wortelstok overwintert.

Wist je dat?

• De naam tormentil komt van het Latijnse tormentum, ‘kwelling’: de wortelstok werd vroeger in de volksgeneeskunde gebruikt bij buikpijn.
• De wortelstok zit vol looistof en werd vroeger gebruikt om leer te looien en om wol rood te verven.
• Tormentil is een van de weinige ganzeriken met bloemen van vier kroonbladen; de meeste andere hebben er vijf.