Spekwortel

Zo herken je hem

Groeivorm

Overblijvende, windende klimplant van 2–4 m, zonder ranken of hechtwortels; de stengels sterven elke herfst af.

Blad

Hartvormig met een lange spits, 5–15 cm, verspreid, glad en sterk glanzend donkergroen, met gebogen nerven die van de voet naar de top lopen.

Bloem

Tweehuizig. Kleine, geelgroene bloempjes van 3–6 mm: de mannelijke in lange, dunne trossen, de vrouwelijke in korte trosjes; in mei–juli.

Vrucht/Zaad

Glanzende, rode bessen van ongeveer 1 cm, in trossen, alleen op vrouwelijke planten; rijp in de herfst.

Wortels

Een grote, vlezige knol met een zwartachtige schil, diep in de grond.

Verwarring met

Heggenrank klimt met ranken, heeft handvormig gelobde, ruwe bladeren en ook rode bessen. Haagwinde heeft pijlvormige bladeren en grote, witte trompetbloemen. Bitterzoet heeft ovale, rode bessen en paarse bloemen met een geel hartje.

Bloei: mei–juli · Snoeien: februari–maart

Waarom in je tuin?

• Een van de weinige inheemse windende klimplanten, ideaal om een natuurlijke haag aan te kleden.
• De rode bessen hangen tot in de winter als slingers in de kale struiken.
• De kleine bloempjes worden bezocht door vliegjes en andere kleine insecten.
• Sommige vogels eten de bessen en verspreiden zo de zaden.
• Glanzend, hartvormig blad dat in de herfst geel tot paarsbruin kleurt.

Waar staat een spekwortel graag?

• In het wild: hagen, bosranden, struwelen, holle wegen en lichte loofbossen, vooral op kalkrijke of lemige grond.
• Zon tot halfschaduw: de knol in de schaduw van de haag, de bladeren en bloemen in het licht.
• Matig droge tot vochtige, goed doorlatende grond; geen natte voeten.
• In de tuin: in een gemengde, inheemse haag of bosrand, waar hij door hazelaar, meidoorn of sleedoorn kan klimmen, weg van plekken waar kleine kinderen spelen.

Mooi samen met

• Hazelaar: Een stevige struik waarin hij omhoog kan winden.
• Eenstijlige meidoorn: Doornige haag met witte bloei, waarin de rode bessen in de herfst mooi uitkomen.
• Wilde liguster: Een haagstruik voor kalkrijke grond, met witte bloemen en zwarte bessen.
• Bosrank: Een andere inheemse klimmer van kalkrijke hagen, met pluizige vruchten in de winter.

Hoe en wanneer plant je een spekwortel?

1. Koop een plant bij een kweker van inheemse planten; steek nooit een knol uit in het wild.
2. Plant in oktober–november of in maart, aan de voet van een haag of struik waarin hij kan klimmen.
3. Zet hem even diep als in de pot en kies de plek goed: een oudere knol zit diep en is moeilijk te verplaatsen.
4. Zaaien kan ook: haal in de herfst met handschoenen de zaden uit rijpe bessen, spoel ze schoon en zaai ze meteen buiten in een pot. Ze hebben een koude winter nodig en kiemen vaak pas na een jaar of later.
5. Draag handschoenen bij het planten: het sap van knol en stengels kan de huid irriteren.
6. Geef het eerste jaar water bij droogte en kies een plek uit de buurt van speelplekken, want de rode bessen zijn giftig.

Verzorgen

Water

Alleen het eerste jaar bij droogte. Daarna redt hij zich met zijn diepe knol.

Bemesten

Niet nodig: hij groeit prima op gewone tuingrond.

Steun

Hij windt zich om takken van struiken; een haag, een hek met struiken of een paar takken volstaan.

Bessen

Laat ze hangen voor de vogels als er geen kleine kinderen in de buurt komen; anders knip je de bessentrossen in de nazomer weg, met handschoenen aan.

Zaailingen

Hij woekert niet, maar soms duiken zaailingen op in de haag. Trek jonge planten met handschoenen uit als je ze niet wilt.

Tip: Laat hem door een haag klimmen die je niet elk jaar scheert: zo krijg je in de herfst slingers van rode bessen tussen het gele blad. Draag altijd handschoenen als je eraan werkt.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: februari–maart.

Wanneer: In februari–maart, voor de nieuwe scheuten opkomen.

Hoe:

• Knip de dode, verdroogde stengels uit de haag; ze komen makkelijk los.
• Laat ze tot het eind van de winter staan: de bessen zijn wintervoer en de stengels geven insecten beschutting.
• Draag handschoenen: ook gedroogde bessen en stengelresten zijn giftig.
• Snoei de haag waarin hij klimt liefst in dezelfde periode, voor hij opnieuw uitloopt.

Let op: Knip in de zomer geen levende stengels weg zonder reden: de plant heeft zijn bladeren nodig om de knol te vullen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

In de herfst uit rijpe bessen halen (met handschoenen), schoonspoelen en meteen buiten zaaien. Kiemt traag, vaak pas na een winter of later.

Zaailingen

Vaak duiken er vanzelf zaailingen op onder de haag. Steek ze jong uit, in het eerste of tweede jaar, nu de knol nog klein is, en plant ze elders.

Hoe komt een spekwortel de winter door?

Winterhard tot −20 °C.

• De stengels en bladeren sterven in de herfst af; de knol overwintert diep in de grond.
• De rode bessen blijven vaak tot in de winter aan de verdorde stengels hangen en vallen dan op in de kale haag.
• Winterhard in heel België.

Ziektes en plagen

• Giftige bessen: Glanzende rode bessen trekken kinderen aan. Plant hem niet bij speelplekken of knip de bessentrossen weg.
• Huidirritatie: Het sap van knol en stengels kan jeuk en roodheid geven. Werk met handschoenen.
• Verwarring: Hij wordt verward met heggenrank of bitterzoet, die ook rode bessen hebben. Alle drie zijn giftig: eet nooit rode bessen van klimplanten uit de haag.
• Geen bessen: Alleen vrouwelijke planten maken bessen, en alleen als er een mannelijke plant in de buurt staat.
• Weinig bloei: In diepe schaduw bloeit hij weinig. Laat hem klimmen tot in het licht.

Het jaar rond

• Februari: Dode stengels uit de haag knippen, met handschoenen.
• Maart: Laatste kans om oude stengels op te ruimen. Planten.
• April: Nieuwe scheuten komen op en winden zich om de takken.
• Mei: De bloei begint.
• Juni: Bloei: kleine bloempjes voor vliegjes en andere insecten.
• Juli: Laatste bloemen; groene bessen zwellen.
• September: De bessen kleuren rood. Bessen weghalen als er kleine kinderen komen.
• Oktober: Planten. De bladeren kleuren geel tot paarsbruin. Zaad oogsten met handschoenen en meteen zaaien.
• November: De stengels sterven af; de bessen blijven hangen.
• December: Rode bessen in de kale haag.

Wist je dat?

• In het Frans heet hij ook ‘herbe aux femmes battues’: vroeger wreef men de geraspte knol op blauwe plekken. Het sap irriteert echter de huid.
• Hij is familie van de tropische yams, waarvan de knollen in Afrika, Azië en Amerika na koken een belangrijk voedsel zijn; onze spekwortel is daarentegen giftig.
• In het Engels heet hij black bryony, hoewel hij geen familie is van de heggenrank (white bryony): ‘black’ slaat op de zwartachtige schil van de knol.