Bijenorchis

Zo herken je hem

Groeivorm

Overblijvende orchidee van 20–50 cm met een bladrozet aan de voet en een rechte bloeistengel met meestal 2–7 bloemen. Ondergronds zitten twee knolletjes.

Blad

Langwerpig tot lancetvormig, grijsgroen en zonder vlekken. Het rozet verschijnt in de herfst en blijft de winter over groen; tijdens de bloei verdort het al.

Bloem

Drie grote roze tot witte kelkbladen, twee kleine groene kroonblaadjes en een bolle, fluweelbruine lip van ongeveer 1–1,5 cm met een gele tot roodbruine tekening, als het achterlijf van een bij.

Vrucht

Een langwerpige doosvrucht met duizenden stofjes van zaad, die door de wind verspreid worden.

Wortels

Twee kleine knolletjes en enkele wortels, die samenleven met schimmels in de bodem.

Verwarring met

De vliegenorchis heeft groene kelkbladen en een smalle, donkere lip met een blauwe vlek. De hommelorchis heeft ook roze kelkbladen, maar een bredere lip met een puntje dat naar voren wijst; bij de bijenorchis is dat puntje naar achteren omgeslagen.

Bloei: juni–juli · Snoeien: augustus–september

Waarom in je tuin?

• Een van de spectaculairste wilde bloemen van ons land: elke bloem lijkt een bij die op een roze bloem zit.
• Een teken van een gezonde, schrale bodem: waar ze opduikt, is het beheer goed.
• Pioniert op nieuwe, open plekken en kan zo ook verschijnen in een tuin met een schraal, kalkrijk gazon.
• Leeft samen met bodemschimmels: een mooi voorbeeld van de verborgen samenwerking in de bodem.
• Het groene bladrozet blijft de hele winter staan en verraadt al in de herfst waar volgend jaar bloemen komen.

Waar staat een bijenorchis graag?

• In het wild: kalkgraslanden, duinvalleien, dijken, bermen, groeven, opgespoten terreinen, braakliggende bedrijventerreinen en kort gemaaide gazons.
• Volle zon tot lichte halfschaduw, in een open, lage begroeiing.
• Schrale, goed doorlatende, liefst kalkrijke grond; op rijke, bemeste grond verdwijnt ze onder het gras.
• In de tuin: een schraal, kalkrijk grasland of een gazon dat je niet bemest en weinig maait.

Mooi samen met

• Gulden sleutelbloem: Bloeit in het voorjaar in hetzelfde schrale, kalkrijke grasland.
• Gewone rolklaver: Gele bloemen in juni en waardplant voor het icarusblauwtje.
• Wilde marjolein: Bloeit na de orchidee in hetzelfde zonnige, schrale grasland.
• Kleine pimpernel: Een fijn, laag plantje van kalkrijke graslanden.
• Geel walstro: Geurige gele pluimen in de zomer, op dezelfde droge, schrale grond.

Hoe en wanneer plant je een bijenorchis?

1. Koop bijenorchissen enkel bij een gespecialiseerde kwekerij die ze uit zaad kweekt; haal ze nooit uit de natuur.
2. Plant in september–oktober, als het nieuwe bladrozet verschijnt, in schrale, kalkrijke en goed doorlatende grond.
3. Zet de plant even diep als in de pot en breek de kluit niet: daarin zitten de schimmels die ze nodig heeft.
4. Geef na het planten een beetje water en daarna niets meer; bemest nooit.
5. Nog beter: maak je gazon schraler door niet te bemesten en het maaisel altijd af te voeren. Zo verschijnt de bijenorchis misschien vanzelf.
6. Graaf nooit planten uit in het wild: wilde orchideeën zijn beschermd en uitgegraven planten sterven bijna altijd.

Verzorgen

Water

Niet nodig. Te veel water doet de knolletjes rotten.

Bemesten

Nooit: mest maakt het gras sterker, en dat verdringt de orchidee.

Maaien

Maai pas vanaf eind augustus, als het zaad verspreid is, en voer het maaisel af. Maai daarna niet meer kort, want in de herfst verschijnt het bladrozet.

Rond de plant maaien

In een gazon kun je ook gewoon rond de planten maaien en de plekken met een stokje markeren.

Geduld

Een plant bloeit niet elk jaar en sterft soms na de bloei; nieuwe planten groeien uit zaad, wat enkele jaren duurt.

Tip: Wil je bijenorchissen, werk dan aan een schrale bodem: niet bemesten, laat maaien en voer het maaisel af. Op zonnige, kalkrijke plekken duiken ze soms vanzelf op.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: augustus–september.

Wanneer: Niet snoeien. Het grasland of gazon maaien vanaf eind augustus, na de zaadzetting.

Hoe:

• Laat de uitgebloeide stengels staan tot de zaaddozen bruin en open zijn, zodat het stofzaad kan wegwaaien.
• Maai dan het hele stuk en voer het maaisel af om de grond schraal te houden.
• Maai in de herfst en winter niet korter dan 5–8 cm, om de bladrozetten te sparen.
• Markeer de plekken met een stokje, zodat je ze niet per ongeluk wegmaait.

Let op: Maai in mei–juli niet over de planten: dan verlies je de bloemen en het zaad van dat jaar.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

In de natuur verspreidt ze zich met stofzaad dat alleen kiemt met een geschikte bodemschimmel. Laat de zaaddozen rijpen; in een schraal grasland verschijnen na enkele jaren soms nieuwe planten.

Labo

Kwekers zaaien orchideeën in het labo op een voedingsbodem. Thuis lukt dat niet, en scheuren of stekken kan bij deze soort niet.

Hoe komt een bijenorchis de winter door?

Winterhard tot −20 °C.

• In september–oktober verschijnt een groen bladrozet dat de hele winter blijft staan.
• Winterhard in ons klimaat: het rozet verdraagt vorst.
• In de zomer, na de zaadzetting, sterft alles bovengronds af en rust de plant als knolletje tot de herfst.

Ziektes en plagen

• Verruiging: Op te rijke grond groeit het gras te hoog en verdwijnt de orchidee. Maai jaarlijks en voer het maaisel af.
• Te vroeg maaien: Wie in juni of juli maait, verliest bloemen en zaad. Maai rond de planten tot eind augustus.
• Slakken en konijnen: Ze vreten soms aan het rozet of de knoppen. In een tuin kun je planten beschermen met een kooitje van gaas.
• Verplanten mislukt: Uitgegraven planten missen hun bodemschimmels en sterven bijna altijd. Koop enkel gekweekte planten.
• Plukken: Een geplukte bloem maakt geen zaad meer. Kijk en fotografeer, maar pluk niet.

Het jaar rond

• Januari: Het groene bladrozet staat de hele winter.
• April: De bloeistengel begint te groeien. Niet bemesten.
• Mei: Knoppen. Plekken markeren om ze niet weg te maaien.
• Juni: Begin van de bloei. Kijken en fotograferen, niet plukken.
• Juli: Bloei en zaadzetting. Rond de planten maaien.
• Augustus: Zaaddozen rijpen en gaan open. Vanaf eind augustus maaien en het maaisel afvoeren.
• September: Nieuwe bladrozetten verschijnen. Gekweekte planten planten.
• Oktober: Bladrozetten zichtbaar. Niet meer kort maaien.
• December: Rust; het rozet blijft groen.

Wist je dat?

• Verwante Ophrys-soorten lokken mannetjesbijen of -wespen die de bloem voor een vrouwtje houden en haar zo bestuiven. De bijenorchis bestuift zich in onze streken meestal zelf: de stuifmeelklompjes buigen na enkele dagen vanzelf naar de stempel.
• Het zaad is zo fijn als stof en heeft bijna geen voedselreserve: zonder de juiste bodemschimmel kiemt het niet.
• Omdat het stofzaad ver kan waaien, verschijnt ze soms plots op rotondes, bedrijventerreinen of in gazons.