Heidekartelblad

Zo herken je hem

Groeivorm

Lage, kortlevende vaste plant of tweejarige van 5–20 cm, met een rechtopstaande middenstengel en meerdere liggende tot opstijgende zijstengels vanuit de voet.

Blad

Klein, diep geveerd, met gekartelde en getande slipjes, vaak roodachtig getint.

Bloem

Roze lipbloemen van ongeveer 2 cm in een losse tros. De bovenlip is helmvormig met aan de top twee kleine tandjes, de onderlip is driedelig. Bloeit van mei tot juli.

Kelk en vrucht

Opgeblazen, kale kelk met vijf ongelijke, getande slippen. Daarin rijpt een scheef eironde doosvrucht met een paar vrij grote zaden.

Wortels

Dunne wortels met kleine zuignapjes (haustoria) die zich vastzetten op de wortels van buurplanten.

Verwarring met

Moeraskartelblad (Pedicularis palustris) is groter, tot 60 cm, met één rechtopstaande, vertakte stengel, een behaarde, tweelippige kelk en een bovenlip met vier tandjes. Het groeit in moerassige hooilanden en is nog zeldzamer.

Bloei: mei–juli · Snoeien: september

Waarom in je tuin?

• Een kensoort van natte, voedselarme heide en heischraal grasland: waar hij groeit, is de natuur nog in goede staat.
• De roze bloemen worden vooral bezocht en bestoven door hommels, die vroeg in het seizoen nectar vinden.
• Een fascinerende halfparasiet, die meelift op de wortels van grassen en zeggen en zo de grassen wat afremt, wat ruimte geeft aan andere bloemen.
• Kleurt in mei–juni natte heide en venige paden roze, samen met dopheide en tormentil.
• Een zeldzame soort die laat zien hoe belangrijk vernatting, maaien en plaggen in heidebeheer zijn.

Waar staat een heidekartelblad graag?

• In het wild op vochtige tot natte heide, in heischrale graslanden, op venige of zandige paadjes en aan de randen van vennen.
• Zon tot lichte schaduw, in een lage, open vegetatie.
• Natte tot vochtige, voedselarme, zure grond: venig zand of veen, nooit bemest of bekalkt.
• In een tuin alleen haalbaar op een natte, zure en schrale plek met lage grassen en zeggen, bijvoorbeeld in een natte heidetuin.

Mooi samen met

• Dopheide: Roze klokjes op dezelfde natte, zure heide.
• Tormentil: Kleine gele bloemen met vier kroonblaadjes, op dezelfde schrale grond.
• Veenpluis: Witte pluizen op natte, venige plekken.
• Blauwe knoop: Paarsblauwe bolletjes in de nazomer, als het kartelblad al is uitgebloeid.
• Tandjesgras: Een laag gras van heischrale grond, en een mogelijke gastplant.

Hoe en wanneer plant je een heidekartelblad?

1. Heidekartelblad is geen gewone tuinplant: als halfparasiet heeft hij gastplanten nodig, en hij groeit alleen op natte, voedselarme, zure grond.
2. Heb je zo’n natte heide- of venige plek, zaai dan in september–oktober vers zaad van lokale herkomst, van een kwekerij of zaadhandel voor inheemse planten.
3. Zaai rechtstreeks tussen lage grassen en zeggen, zoals tandjesgras en zwarte zegge: kiemplantjes moeten snel een gastplant vinden.
4. Druk het zaad aan op open, vochtig veen of zand en bedek het niet. De winterkou helpt het zaad om in het voorjaar te kiemen.
5. Hou de grond het hele jaar nat, bij voorkeur met regenwater, en bemest nooit.
6. Pluk of graaf hem nooit in het wild: hij is zeldzaam, en uitgegraven planten sterven omdat ze hun gastplanten verliezen.

Verzorgen

Water

De grond moet het hele jaar vochtig tot nat blijven. Gebruik regenwater: kalkrijk leidingwater maakt de grond minder zuur.

Bemesten

Nooit: mest en kalk maken een einde aan zijn standplaats.

Maaien

Maai de natte heide of het schrale grasland één keer per jaar in september en voer het maaisel af, zodat de vegetatie laag en open blijft.

Open plekken

Kleine kale, vochtige plekjes helpen het zaad kiemen. In natuurgebieden maakt men die door kleinschalig te plaggen.

Opslag

Trek jonge berken, dennen en wilgen tijdig uit: anders groeit de plek dicht.

Tip: Wil je hem echt helpen, steun dan de natuurvereniging die de natte heide in je buurt beheert: een goed beheerde, natte heide doet meer voor heidekartelblad dan elke tuin.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: september.

Wanneer: Snoeien is niet nodig. Maai de vegetatie waarin hij groeit pas in september, als het zaad gevallen is.

Hoe:

• Maai kort en voer het maaisel af, zodat de grond voedselarm blijft.
• Laat een deel ongemaaid als je zeker wilt zijn dat er genoeg zaad valt.
• Verwijder opslag van bomen en struiken, die de plek anders snel dichtgroeien.

Let op: Maai niet in mei–juli: dan maai je de bloemen en het zaad weg.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Alleen met zaad, in september–oktober ter plekke tussen gastplanten zaaien. Het zaad moet buiten overwinteren en kiemt in het voorjaar.

Scheuren of verplanten

Gaat niet: de plant zit met haar wortels vast aan die van haar gastplanten en overleeft verplanten zelden.

Hoe komt een heidekartelblad de winter door?

Winterhard tot −25 °C.

• Na de zaadzetting sterft het bovengrondse deel af; de plant overwintert met een korte wortelstok of als zaad in de grond.
• Volledig winterhard, ook in strenge winters op de natte heide.
• Een natte, open bodem in de winter en het voorjaar is belangrijk: dan kunnen de zaden kiemen.

Ziektes en plagen

• Verdroging: Bij een dalend grondwaterpeil verdwijnt hij. Hou de plek nat; in de tuin met opgevangen regenwater.
• Vermesting: Stikstof uit de lucht en mest laten grassen zoals pijpenstrootje de overhand nemen. Maaien en afvoeren helpt, in natuurgebieden ook plaggen.
• Verbossing: Opslag van berk en den verdringt hem. Trek jonge boompjes uit voor ze groot worden.
• Verplanten mislukt: De plant verliest haar gastplanten. Zaai in plaats van te verplanten.

Het jaar rond

• April: Kiemplantjes en nieuwe scheuten verschijnen.
• Mei: Begin van de bloei. Niet maaien.
• Juni: Volle bloei, hommels op bezoek.
• Juli: Laatste bloei en zaadzetting.
• Augustus: De zaaddoosjes rijpen.
• September: Maaien en maaisel afvoeren. Vers zaad zaaien tussen gastplanten.
• Oktober: Nog zaaien. Opslag van boompjes verwijderen.
• November: Regenwater opvangen; de grond moet nat de winter in.

Wist je dat?

• Pedicularis komt van het Latijnse pediculus, ‘luis’: boeren geloofden vroeger dat schapen die op weiden met kartelblad graasden, luizen kregen. Ook de Engelse naam lousewort verwijst daarnaar.
• Hij is een halfparasiet: met groene bladeren maakt hij zelf suikers, maar met zuignapjes aan zijn wortels tapt hij water en voedingsstoffen af van de wortels van planten in de buurt.
• Vroeger hoorde hij bij de helmkruidfamilie; DNA-onderzoek plaatste hem, samen met andere halfparasieten zoals de ratelaars, in de bremraapfamilie.