Slaapbol

Hoe herken je een slaapbol?

Groeivorm

Rechtopgaande, weinig vertakte eenjarige van 60–90 cm hoog en ongeveer 30 cm breed.

Blad

Groot, langwerpig, golvend getand, blauwgrijs en berijpt; het omvat de stengel.

Bloem

Schaalvormig, 8–12 cm breed, enkel of dichtgevuld; elke bloem bloeit maar een paar dagen.

Kleur

Wit, roze, lila, rood en dieppaars, vaak met een donkere vlek aan de basis.

Vrucht

Ronde tot eironde zaaddoos met een stervormig kroontje; het rijpe zaad valt uit kleine openingen onder dat kroontje.

Sap

Wit melksap in stengels, blad en onrijpe zaaddozen.

Bloei: juni–juli · Zaaien: maart–april

Waarom in je tuin?

• Grote, zijdeachtige bloemen in juni–juli, en heel makkelijk uit zaad.
• Het blauwgrijze blad is ook vóór en na de bloei mooi.
• Decoratieve zaaddozen om te drogen voor droogboeketten.
• Bijen verzamelen het overvloedige stuifmeel.
• Zaait zich vanzelf uit, zodat hij jaar na jaar terugkomt op een open plek.

Waar staat een slaapbol graag?

• Volle zon.
• Elke goed doorlatende grond: zand, leem of klei, zuur tot kalkrijk.
• Droog tot normaal vochtig; geen natte grond.
• Dun uit tot 20 cm tussen de planten.

Licht

Zon

Grondsoort

Zand, leem of klei

Zuurtegraad

Niet kieskeurig

Vocht

Droog of normaal

Grootte

0,9 m hoog, 0,3 m breed

Winterhard

Verdraagt lichte vorst (tot -10 °C)

Mooi samen met

• Korenbloem: Blauw tussen de grote bloemen, met dezelfde zaaitijd.
• Juffertje-in-het-groen: Luchtig blauw, en ook mooie zaaddozen om te drogen.
• Vedergras: Fijne halmen naast het grove, grijze blad.
• Kattenkruid: Bedekt de kale voet als de slaapbol uitgebloeid is.

Hoe en wanneer plant je een slaapbol?

1. Zaai in maart–april ter plaatse: verplanten verdraagt hij slecht.
2. Hark de grond fijn en verwijder onkruid.
3. Meng het fijne zaad met wat zand, strooi het dun uit en bedek het nauwelijks.
4. Druk licht aan en hou het zaaibed vochtig tot de kiemplantjes er zijn.
5. Dun uit tot 20 cm zodra de zaailingen een paar echte blaadjes hebben.
6. Zaai in kleine plukjes verspreid over de border voor een natuurlijk effect.

Verzorgen

Water

Alleen bij lange droogte in het voorjaar; daarna redt hij zich.

Bemesten

Niet nodig.

Steun

Op een winderige plek een paar stokjes, of laat hem tussen andere planten leunen.

Uitgebloeide bloemen

Knip ze weg als je geen zaaddozen of uitzaaiing wilt; anders laat je de dozen rijpen.

Zaaddozen drogen

Snijd ze in augustus met een lange steel als ze grijsbruin en droog zijn, en hang ze ondersteboven te drogen boven een papier.

Tip: Zaai in maart–april dun ter plaatse en dun later uit tot 20 cm. Laat een paar zaaddozen staan om te drogen: ze zijn prachtig in een droogboeket.

Wanneer snoei je een slaapbol?

Wanneer: De slaapbol snoei je niet. Na de bloei kies je: uitgebloeide bloemen wegknippen of de zaaddozen laten rijpen.

Hoe:

• Knip uitgebloeide bloemen weg als je wilt beperken dat hij zich uitzaait.
• Laat een paar zaaddozen rijpen als je volgend jaar opnieuw planten wilt.
• Trek de planten na de zaadrijping in augustus uit.

Let op: Draag handschoenen bij het knippen: het melksap is giftig en plakkerig.

Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Oogst rijpe zaaddozen in augustus, schud het zaad eruit en zaai het in maart–april ter plaatse. Zaad van gevulde vormen geeft niet altijd dezelfde kleur of vorm.

Zelf uitzaaien

Laat hem zich vanzelf uitzaaien en dun de zaailingen in het voorjaar uit tot 20 cm.

Hoe komt een slaapbol de winter door?

Winterhard tot −10 °C: beschermen in strenge winters.

• Een eenjarige: de plant sterft na de zaadzetting af.
• Zaad dat in de herfst uitvalt, kiemt soms al voor de winter; jonge rozetten verdragen vorst tot ongeveer −10 °C.
• In de winter is er dus niets te beschermen.

Ziektes en plagen

• Valse meeldauw: Gele vlekken en vervormd blad met grijspaars pluis aan de onderkant, vooral bij vochtig weer. Verwijder zieke planten en zaai het jaar daarop op een andere plek.
• Bladluis: Zwarte luizen op stengels en knoppen. Afspuiten met water; lieveheersbeestjes helpen.
• Slakken: Vreten de kiemplantjes. Bescherm jonge zaaisels en ga ’s avonds rapen.
• Omvallen: Te dicht gezaaid of te rijke grond geeft lange, slappe stengels. Dun tijdig uit tot 20 cm en geef geen mest.

Het jaar rond

• Maart: Ter plaatse zaaien, dun.
• April: Laatste zaaironde. Uitdunnen tot 20 cm.
• Mei: Onkruid wieden. Letten op slakken en bladluis.
• Juni: Bloei. Uitgebloeide bloemen wegknippen of laten zitten voor zaaddozen.
• Juli: Laatste bloemen. Zaaddozen laten rijpen.
• Augustus: Zaaddozen oogsten en drogen. Planten opruimen.
• September: Zelf uitgezaaide plantjes laten staan of wieden.

Eetbaar en bruikbaar

Niet eetbaar. Het witte melksap in stengels, blad en onrijpe zaaddozen van de slaapbol bevat opiaten zoals morfine en is giftig, vooral voor kinderen. Het maanzaad uit de bakkerij komt van rassen die daarvoor gekweekt worden, maar thee of aftreksels van zaaddozen of stengels, ook gedroogde uit een boeket, zijn gevaarlijk: ze kunnen de ademhaling stilleggen, en er zijn mensen aan gestorven. Gebruik de plant enkel als sierplant en droogbloem, eet het zaad van je eigen planten liever niet (het kan met melksap bevuild zijn) en bewaar droogboeketten buiten het bereik van kinderen. Draag handschoenen bij het knippen; ook giftig voor honden, katten en vee. Bij inslikken: bel meteen het Antigifcentrum (in België 070 245 245) of je huisarts.

Goed voor dieren

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Wist je dat?

• Het maanzaad voor brood en gebak komt van speciaal daarvoor gekweekte rassen van deze soort.
• De zaaddoos werkt als een peperbus: bij wind valt het zaad door kleine gaatjes onder het kroontje naar buiten.
• Hij wordt al duizenden jaren gekweekt: zaden zijn gevonden bij prehistorische nederzettingen in Europa.