Mannetjesorchis

Zo herken je hem

Groeivorm

Overblijvende knolorchidee van 15–50 cm, met een bladrozet aan de voet en één onvertakte bloeistengel.

Blad

3–8 langwerpige, glanzend groene bladeren van 5–15 cm, vaak met donkerpaarse tot zwartige vlekken, maar soms ongevlekt; hoger aan de stengel een paar kleinere bladeren die de stengel omvatten.

Bloem

Een losse tot vrij dichte aar van 10–50 purperrode tot roze bloemen, zelden wit. De lip is drielobbig, in het midden lichter met donkere stippels; het spoor is ongeveer even lang als het vruchtbeginsel en wijst horizontaal of schuin omhoog. De twee zijdelingse kelkbladen staan als vleugeltjes omhoog. Van eind april tot begin juni.

Vrucht/Zaad

Een rechtopstaande doosvrucht vol duizenden stofjesfijne zaadjes zonder voedselreserve, die met de wind wegwaaien.

Knollen

Twee eivormige knollen onder de grond: de oude knol voedt de bloei, terwijl de nieuwe knol groeit voor het volgende jaar.

Verwarring met

De harlekijnorchis heeft ongevlekte bladeren en een helmpje van kelkbladen met groene adertjes. Handekenskruiden zoals de bosorchis en de brede orchis bloeien meestal later, hebben bladeren tot hoog langs de stengel en een spoor dat naar beneden wijst. De purperorchis is veel forser, met een donker helmpje en een bleke, gestippelde lip.

Bloei: april–juni · Snoeien: juli

Waarom in je tuin?

• Een van de eerste orchideeën van het jaar: hij bloeit van eind april tot in juni, tegelijk met sleutelbloemen en wilde hyacinten.
• Hommelkoninginnen en bijen bezoeken de bloemen, al vinden ze er geen nectar: de plant lokt ze met kleur en geur en geeft zo zijn stuifmeelklompjes mee.
• Een kenmerkende soort van oude, kalkrijke bossen, hakhout en schrale graslanden: waar hij groeit, is de bodem al lang niet bemest of omgewoeld.
• Een van de minst moeilijke inheemse orchideeën voor een natuurtuin op kalkrijke grond, op voorwaarde dat je kwekerijplanten koopt.
• Een plant met een lange geschiedenis: de knollen werden vroeger gedroogd en gemalen tot salep, een meelachtig poeder voor drankjes en gerechten.

Waar staat een mannetjesorchis graag?

• In het wild: loofbossen, hakhout, bosranden, holle wegen, taluds en kalkgraslanden, meestal op kalkrijke leem of klei.
• Halfschaduw onder bladverliezende bomen of zon in een schraal grasland; in diepe schaduw bloeit hij weinig.
• Goed doorlatende, matig vochtige tot vrij droge grond, kalkrijk tot neutraal en voedselarm: nooit bemesten.
• In de tuin: in een bloemenweide op kalkrijke grond, onder hazelaars of aan een zonnige bosrand, op een plek waar de grond nooit omgespit wordt.

Mooi samen met

• Gulden sleutelbloem: Gele bloemen in dezelfde periode, op dezelfde kalkrijke grond.
• Wilde hyacint: Een blauw tapijt onder de bomen in het voorjaar, naast de purperen aren.
• Bosanemoon: Bloeit net iets eerder, in hetzelfde lichte bos.
• Hazelaar: Geeft lichte voorjaarsschaduw; ideaal als hakhout boven de orchideeën.
• Lievevrouwebedstro: Bodembedekker van het bos met witte bloempjes in mei.

Hoe en wanneer plant je een mannetjesorchis?

1. Koop alleen planten die een gespecialiseerde kwekerij uit zaad heeft opgekweekt, nooit planten die uit de natuur komen.
2. Plant in september–oktober, als de plant in rust is, of in het voorjaar met een volle, onbeschadigde kluit uit de pot. Zet de plant even diep als in de pot en beschadig de knollen en wortels niet.
3. Kies een plek met kalkrijke, goed doorlatende grond; meng op zure zandgrond wat kalkrijke leem of kalksteengruis door het plantgat.
4. Zet meerdere planten in een groepje, 15–20 cm uit elkaar: dat oogt natuurlijker en vergroot de kans op bestuiving.
5. Giet aan na het planten en houd de grond de eerste weken licht vochtig, maar nooit kletsnat. Geef geen mest en geen potgrond.
6. Graaf nooit orchideeën uit in het wild: dat is verboden, en uitgegraven planten sterven bijna altijd, omdat ze hun schimmelpartner kwijtraken.

Verzorgen

Water

Na het aanslaan niet meer nodig. Alleen bij een lange droogte in het voorjaar, tijdens groei en bloei, geef je af en toe water.

Bemesten

Nooit doen. Mest, compost en kunstmest helpen de grassen en schaden de bodemschimmels waar de orchidee van afhangt.

Maaien

Maai een grasland met orchideeën pas vanaf half juli, als de zaden verspreid zijn, en voer het maaisel af.

Rust

Laat de bladeren na de bloei vanzelf afsterven: ze voeden de nieuwe knol. Markeer de plek, zodat je er in de zomer niet in spit.

Concurrentie

Houd bramen, brandnetels en hoge grassen weg; trek ze voorzichtig uit, zonder de knollen te raken.

Tip: Plant een groepje van drie tot vijf kwekerijplanten op één plek in plaats van losse exemplaren: de bloei valt meer op, en de kans is groter dat hommels de bloemen bestuiven en er zaad komt.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: juli.

Wanneer: Niet snoeien, alleen maaien: vanaf half juli, als de zaden uit de doosvruchten zijn gestoven.

Hoe:

• Knip uitgebloeide bloemstengels niet af: laat ze staan tot de doosvruchten bruin zijn en openspringen.
• Maai het grasland of de bosrand eromheen vanaf half juli en voer het maaisel af, zodat de grond schraal blijft.
• Laat de bladeren vanzelf geel worden en verdorren; dat gebeurt in juni–juli.
• Dun struiken en bomen erboven in de winter uit, zodat er in het voorjaar genoeg licht op de bosbodem valt.

Let op: Maai nooit tijdens groei en bloei, van de late winter tot half juli: de plant heeft zijn bladeren nodig om de nieuwe knol te vullen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Laat de doosvruchten in juni–juli op de plant openspringen. De stofjesfijne zaden kiemen alleen samen met een geschikte bodemschimmel, en het duurt vele jaren voor een zaailing bloeit. Rijp zaad uit je eigen tuin kun je uitstrooien in de buurt van bestaande planten.

Knollen

Een oudere plant vormt soms twee nieuwe knollen en groeit zo heel traag uit tot een kleine pol. Opgraven en delen is af te raden: de plant verdraagt dat slecht.

Hoe komt een mannetjesorchis de winter door?

Winterhard tot −25 °C.

• Na de bloei sterven de bladeren af; in de zomer en de herfst rust de plant als knol onder de grond.
• De nieuwe bladrozet kan al in de late winter boven de grond komen, vaak als een van de eerste groene planten op de bosbodem.
• Volledig winterhard: de knol zit veilig in de grond.

Ziektes en plagen

• Slakken: Ze vreten aan de jonge bladeren en bloemknoppen. Op een natuurlijke plek met egels, lijsters, kikkers en loopkevers blijft het meestal beperkt; zoek ze anders ’s avonds weg.
• Konijnen, reeën en everzwijnen: Konijnen en reeën eten de bloemstengels, everzwijnen woelen de knollen op. In de tuin beschermt een korfje van kippengaas de plant.
• Geen bloei: Jonge en net geplante planten slaan soms een jaar over, net als na een droog voorjaar of in te diepe schaduw. Geef hem tijd en genoeg licht.
• Verdwijnen: Op een bemeste of omgespitte plek verdwijnt hij snel. Bemest nooit en laat de grond rond de plant met rust.

Het jaar rond

• Februari: De eerste bladrozetten kunnen boven de grond komen. Op slakken letten.
• Maart: De bladeren groeien. Slakken wegvangen.
• April: Eind april de eerste bloemaren. Niet maaien.
• Mei: Volle bloei. Hommels bezoeken de bloemen.
• Juni: Laatste bloemen; de doosvruchten zwellen en de bladeren vergelen.
• Juli: De zaden stuiven uit. Vanaf half juli maaien en het maaisel afvoeren.
• September: Kwekerijplanten planten. De plant rust onder de grond.
• Oktober: Planten. Afgevallen bladeren onder de struiken laten liggen.
• December: Rust. Struiken erboven eventueel uitdunnen voor meer voorjaarslicht.

Wist je dat?

• Orchis komt van het Griekse orchis, ‘teelbal’: de naam verwijst naar de twee ronde knollen. Ook het woord orchidee is ervan afgeleid.
• Verse bloemen ruiken zoet, maar oudere bloemen ruiken, vooral ’s avonds, naar kattenpis.
• Veel kenners denken dat de ‘long purples’ in de krans van Ophelia, in Shakespeares Hamlet, mannetjesorchissen waren.