Patagonisch ijzerhard

Zo herken je hem

Groeivorm

IJle, rechtopgaande plant van 1–1,8 m hoog en 40–60 cm breed, met weinig blad en stengels die bovenaan vertakken.

Blad

Lancetvormig, 5–12 cm, getand, ruw en gerimpeld, tegenoverstaand en met de voet rond de stengel; vooral onderaan de plant.

Bloem

Kleine, lilapaarse buisbloempjes van 3–5 mm in korte, dichte aartjes, samen in platte trosjes van 3–5 cm aan de toppen.

Vrucht/Zaad

Per bloem vier piepkleine nootjes, die in de droge trosjes rijpen en makkelijk uitvallen.

Stengel

Vierkant, stijf en ruw behaard, dun maar stevig; blijft in de winter staan.

Verwarring met

Het inheemse gewoon ijzerhard (Verbena officinalis) is lager, 30–80 cm, met lange, dunne aren van bleeklila bloempjes. Verbena rigida blijft laag, 30–50 cm, en breidt zich uit met wortelstokken.

Bloei: juli–oktober · Snoeien: april

Waarom in je tuin?

• Een vlindermagneet: dagpauwoog, atalanta, distelvlinder, koolwitjes en de kolibrievlinder halen er maandenlang nectar.
• Ook hommels en bijen bezoeken de bloemen, tot ver in de herfst.
• Bloeit van juli tot de eerste vorst, langer dan de meeste vaste planten.
• Een ‘doorkijkplant’: de ijle stengels nemen weinig plaats in en brengen hoogte zonder iets te verbergen.
• Zaait zich uit, zodat hij in de tuin blijft, ook al leeft één plant maar een paar jaar.
• Verdraagt droogte en hitte goed: ideaal voor grindtuinen en zonnige randen.

Waar staat een patagonisch ijzerhard graag?

• In het wild: open graslanden, wegbermen, rivieroevers en verstoorde grond in Zuid-Amerika, van Brazilië tot Argentinië.
• Volle zon; in de schaduw valt hij om en bloeit hij weinig.
• Goed doorlatende, gewone tot arme grond: zand, leem of grind. Natte grond in de winter is dodelijk.
• Mooi in een grindtuin, tussen siergrassen, vooraan of midden in de border en tussen stoeptegels, waar hij zich graag uitzaait.
• Reken op 30–45 cm per plant, in groepjes of verspreid tussen andere planten.

Mooi samen met

• Rode zonnehoed: Roze bloemhoofden tussen de ijle, paarse trosjes: samen een vlinderfeest.
• Vedergras: Fijn, wuivend gras dat de doorkijkplant mooi aanvult in een grindtuin.
• Dahlia: Grote bloemen in warme kleuren, die even lang bloeien.
• Kogeldistel: Blauwe bollen, ook geliefd bij bijen en vlinders.
• Hemelsleutel: Bloeit in september–oktober mee en trekt dezelfde vlinders aan.

Hoe en wanneer plant je een patagonisch ijzerhard?

1. Koop planten bij een kwekerij of tuincentrum; haal nooit planten uit het wild.
2. Plant in mei, na de laatste nachtvorst, zodat hij voor de winter goed kan inwortelen.
3. Zaaien kan in februari–maart binnen op 18–20 °C; het zaad kiemt beter als je het eerst 2–4 weken vochtig in de koelkast bewaart.
4. Dek het zaad nauwelijks af en houd het vochtig; de kieming duurt 2–4 weken.
5. Plant 30–45 cm uit elkaar, even diep als in de pot, en geef water tot hij aanslaat.
6. Meng op zware grond grof zand of grind door de plantgrond.

Verzorgen

Water

Na het aanslaan zelden nodig; hij verdraagt droogte goed. Enkel in potten regelmatig water geven.

Bemesten

Niet nodig: op rijke grond worden de stengels slap en valt hij om.

Zaad laten vallen

Laat de uitgebloeide trosjes staan: hij zaait zich uit en vervangt zo de oudere planten, die na 2–3 jaar verdwijnen.

Zaailingen

Te veel zaailingen? Wied ze in mei of verplant ze naar een betere plek; je herkent ze aan de vierkante stengel en het ruwe blad.

Winterbescherming

Laat de stengels staan en leg in strenge winters wat bladeren of stro op de voet.

Tip: Plant hem verspreid tussen andere planten in plaats van in een blok: de ijle stengels zweven dan als een paarse sluier boven de border.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: april.

Wanneer: Laat de stengels de hele winter staan en knip ze in april terug, als de nieuwe scheuten verschijnen.

Hoe:

• Laat de stengels in de herfst staan: ze beschermen het hart van de plant en insecten schuilen erin.
• Knip in april de oude stengels terug tot net boven de nieuwe scheuten aan de voet.
• Wil je een lagere, stevigere plant? Knip eind mei de toppen een derde in.
• Knip in de zomer gerust een paar uitgebloeide trosjes weg voor nieuwe bloemen, maar laat er genoeg staan voor zaad.

Let op: Snoei niet in de herfst: een kaalgeknipte plant overleeft een natte, koude winter slechter.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Zaai in februari–maart binnen, na 2–4 weken koude in de koelkast.

Stekken

Neem in de late zomer stekken van 8–10 cm van toppen zonder bloemen, laat ze wortelen in stekgrond en overwinter ze vorstvrij.

Zelfuitzaai

De makkelijkste manier: laat de droge trosjes staan, dan kiemen er elk voorjaar nieuwe plantjes die je in mei kunt verplanten.

Hoe komt een patagonisch ijzerhard de winter door?

Winterhard tot −10 °C: beschermen in strenge winters.

• Een kortlevende vaste plant die bij ons matig winterhard is: tot ongeveer −10 °C in goed doorlatende grond, maar natte, koude winters overleeft hij vaak niet.
• De stijve, droge stengels met zaadtrosjes blijven staan en zijn met rijp erop mooi.
• Ook als de moederplant sterft, kiemen in het voorjaar zaailingen; zo blijft hij in de tuin.
• De oude stengels bieden schuilplaats aan insecten.

Ziektes en plagen

• Wintersterfte: In natte, zware grond rot de plant in de winter. Plant in doorlatende grond en snoei pas in april.
• Te veel zaailingen: Op een goede plek zaait hij zich flink uit. Wied wat je niet wilt in mei; jonge plantjes zijn makkelijk uit te trekken.
• Meeldauw: Wit poeder op het blad in droge nazomers. Onschuldig zo laat in het seizoen.
• Slakken: Eten jonge zaailingen en scheuten in het voorjaar. Raap ze ’s avonds.
• Omvallen: Op rijke grond of in de schaduw valt hij om. Kies een zonnige, schrale plek of knip eind mei de toppen in.

Het jaar rond

• Februari: Zaad 2–4 weken vochtig in de koelkast bewaren.
• Maart: Binnen zaaien op 18–20 °C.
• April: Oude stengels terugknippen tot boven de nieuwe scheuten.
• Mei: Uitplanten na half mei. Zaailingen verplanten of wieden.
• Juni: Eventueel de toppen inknippen voor een lagere plant.
• Juli: Begin van de bloei. Vlinders tellen.
• Augustus: Volle bloei. Stekken nemen.
• September: Bloei. Het zaad rijpt in de eerste trosjes.
• Oktober: Laatste bloemen tot de eerste vorst.
• November: Stengels laten staan als winterbescherming.

Wist je dat?

• Bonariensis betekent ‘van Buenos Aires’, naar de streek waar de plant voor het eerst werd verzameld.
• Hij is familie van het inheemse gewoon ijzerhard (Verbena officinalis), dat in België in bermen en op ruderale plekken groeit.
• In warme streken zoals Australië en het zuiden van de Verenigde Staten is hij verwilderd en wordt hij als onkruid beschouwd.