Stinkende ballote

Zo herken je hem

Groeivorm

Overblijvende, rechtopgaande, vertakte plant van 50–100 cm; de hele plant is zacht behaard en grijsgroen tot donkergroen.

Blad

Tegenoverstaand, gesteeld, eirond tot hartvormig, 2–5 cm, met een gekartelde rand en een gerimpeld oppervlak. Gekneusd ruikt het onaangenaam muf.

Bloem

Paarsroze, soms witte lipbloem van 12–15 mm, met een behaarde bovenlip en een driedelige onderlip, in dichte kransen in de bladoksels. Bloeit in juni–september.

Vrucht/Zaad

Vier kleine, donkere nootjes in de kelk. De trechtervormige kelken met vijf brede, spits uitlopende tandjes blijven na de bloei lang staan.

Stengel

Vierkant, behaard, vaak roodachtig aangelopen.

Verwarring met

Paarse dovenetel is kleiner, bloeit vooral in het voorjaar en stinkt niet. Bosandoorn ruikt ook onaangenaam, maar heeft donker purperrode bloemen in lange aren, grotere, langgesteelde bladeren en groeit in bossen. Ballote herken je aan de trechterkelk met vijf brede tanden.

Bloei: juni–september · Snoeien: maart

Waarom in je tuin?

• Een uitstekende nectarplant voor hommels en langtongige bijen, die de diepe bloemen goed kunnen bereiken.
• Bloeit lang, van juni tot in september, op ruige plekken waar in de zomer weinig anders bloeit.
• Ook zweefvliegen en dagvlinders komen op de bloemen af.
• Een taaie plant voor een moeilijke, droge plek aan een muur of onder een haag.
• Een stukje dorpsgeschiedenis: ze groeit al eeuwenlang bij boerderijen, oude muren en kerkhoven.
• De stevige winterstengels met de lege kelkjes zijn een schuilplaats voor kleine insecten.

Waar staat een stinkende ballote graag?

• In het wild aan de voet van muren, langs hagen, bij boerderijen, op erven, in bermen en op braakliggend terrein.
• Volle zon tot halfschaduw.
• Voedselrijke, droge tot vochtige grond, vaak wat kalkhoudend; ook op puin en stenige grond.
• In de tuin: in een ruige border, aan de voet van een muur of schuur, langs een haag of in een wilde hoek van de natuurtuin.

Mooi samen met

• Grote kaardebol: Hoog en stevig in dezelfde ruige, zonnige hoek.
• Wilde marjolein: Roze schermpjes voor vlinders op een droge plek aan een muur.
• Look-zonder-look: Witte bloemen in het voorjaar aan de voet van een haag, voor de ballote bloeit.
• Groot kaasjeskruid: Roze bloemen in dezelfde voedselrijke berm, de hele zomer lang.

Hoe en wanneer plant je een stinkende ballote?

1. Koop een plant of zaad bij een kwekerij voor inheemse planten. Graaf geen planten uit in het wild.
2. Zaai in september–oktober, in potjes of meteen ter plaatse op kale grond, en bedek het zaad met een dun laagje aarde.
3. Laat de potjes de winter buiten staan; het zaad kiemt in het voorjaar. Zaaien in maart–april kan ook.
4. Plant in maart–april of in oktober, op 40–50 cm van elkaar.
5. Geef na het planten water; daarna is extra water zelden nodig.

Verzorgen

Water

Alleen na het planten en bij lange droogte. Ze verdraagt droge grond goed.

Bemesten

Niet nodig: op voedselrijke grond groeit ze vanzelf al goed.

Maaien

In een berm of ruige hoek één keer per jaar maaien, in maart; of in de late herfst, als je een deel laat staan voor de winter.

Woekeren

Ze zaait zich uit, maar woekert niet. Trek overtollige zaailingen in het voorjaar uit.

Zaad laten vallen

Laat een deel van de stengels met zaad staan: zo zaait ze zich rustig uit en blijft ze jaren op dezelfde plek.

Tip: Plant stinkende ballote aan de voet van een zonnige muur of schuur, een paar meter van het terras: dan heb je de hele zomer hommels op de bloemen, zonder last van de geur.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: maart.

Wanneer: In maart, voor de nieuwe scheuten uitlopen.

Hoe:

• Laat de dorre stengels in de winter staan: tussen de kelkjes overwinteren kleine insecten.
• Knip ze in maart terug tot 5–10 cm boven de grond.
• Valt ze op een rijke plek om, knip dan eind mei de stengels met een derde in: ze vertakt en blijft steviger.
• Leg het snoeisel op een takkenhoop of in een ruige hoek.

Let op: Draag handschoenen als je de geur niet aan je handen wilt: gekneusd blad laat een muffe geur achter.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Oogst in september de rijpe nootjes uit de kelken en zaai ze in de herfst. Ze zaait zich ook zelf uit.

Scheuren

Oudere pollen in maart–april met een spade verdelen en meteen herplanten.

Stekken

In mei jonge, niet-bloeiende scheuten van 8–10 cm stekken in vochtige stekgrond.

Hoe komt een stinkende ballote de winter door?

Winterhard tot −25 °C.

• Het blad sterft grotendeels af; aan de voet blijven vaak een paar groene blaadjes over.
• De dorre stengels met de stevige, trechtervormige kelkjes blijven lang staan en zijn mooi met rijp.
• Volledig winterhard.

Ziektes en plagen

• Geur: Gekneusd ruikt de plant muf en onaangenaam. Plant haar niet naast een zitplek of langs een smal pad waar je er steeds langs strijkt.
• Uitzaaien: Op open grond kunnen veel zaailingen opkomen. Trek ze in het voorjaar uit of knip een deel van de stengels weg voor het zaad rijp is.
• Omvallen: Op te rijke of te schaduwrijke grond worden de stengels slap. Geef een zonniger plek of knip ze eind mei in.
• Meeldauw: Wit poeder op het blad in droge zomers; meestal onschuldig. Laat staan of knip de ergste stengels weg.

Het jaar rond

• Maart: Dorre stengels terugknippen. Zaailingen uittrekken waar je ze niet wilt.
• April: Planten of pollen scheuren.
• Mei: Snelle groei. Eventueel de stengels met een derde inknippen. Stekken nemen.
• Juni: Begin van de bloei: hommels op de bloemen.
• Juli: Volle bloei.
• Augustus: Bloei; bijen en zweefvliegen. Water bij lange droogte.
• September: Laatste bloemen. Zaad oogsten.
• Oktober: Zaaien of planten. Stengels laten staan.
• December: Dorre stengels en kelkjes bieden een winterschuilplaats.

Wist je dat?

• Grazend vee laat stinkende ballote staan om de geur en de bittere smaak. Daardoor blijft ze vaak over op erven en weiden waar alles rondom is afgegraasd.
• De naam Ballota komt van het Griekse ballote, een plantennaam die al bij de Griekse arts Dioscorides voorkomt. In het Engels heet ze black horehound, naar de gelijkenis met de verwante malrove, die white horehound heet.
• De lege, trechtervormige kelkjes blijven na de bloei maandenlang aan de stengel zitten, als rijen kleine bekertjes.