Betonie

Zo herken je hem

Groeivorm

Overblijvende plant met een bladrozet en rechte, weinig vertakte stengels van 30–60 cm.

Blad

Rozetbladeren langwerpig met een hartvormige voet, 5–10 cm, regelmatig gekarteld en lang gesteeld. Aan de stengel enkele kleinere, bijna ongesteelde bladparen.

Bloem

Paarsroze tot rozerode lipbloemen van ongeveer 1,5 cm in een dichte, ovale aar aan de top, vaak met een losse krans eronder; van juni tot september.

Stengel

Vierkant, zoals bij alle lipbloemen, en ruw behaard.

Vrucht

Vier kleine, bruine nootjes per bloem, in de kelk die blijft zitten.

Verwarring met

Bosandoorn heeft grote, brandnetelachtige stengelbladeren en donkerder paarsrode bloemen in losse kransen. Moerasandoorn groeit op natte plekken en heeft smalle bladeren. Betonie heeft de meeste bladeren in een rozet aan de voet.

Bloei: juni–september · Snoeien: maart en september

Waarom in je tuin?

• Rijke nectarbron in juli–augustus voor hommels, bijen en vlinders.
• Een typische soort van bloemrijke, schrale hooilanden: zie je hem, dan is het grasland goed beheerd.
• Lange bloei van juni tot september, met een warme paarsroze kleur in een wilde border.
• Compacte plant die niet woekert: ook geschikt voor een kleine tuin.
• Een historisch kruid dat eeuwenlang in klooster- en kruidentuinen stond.

Waar staat een betonie graag?

• In het wild: schrale graslanden, hooilanden, heideranden, bermen en lichte bosranden, op droge tot vochtige, voedselarme grond.
• In de tuin: zon of lichte halfschaduw, in een bloemenweide, vooraan in een border of aan de rand van een houtkant.
• Liefst voedselarme, goed doorlatende grond: zand, leem of lichte klei, licht zuur tot kalkrijk.
• Op rijke, bemeste grond groeit hij slap en wordt hij door grassen verdrongen.

Mooi samen met

• Knoopkruid: Paarse hoofdjes in dezelfde schrale weide; samen een vlindermagneet.
• Grasklokje: Fijne blauwe klokjes op dezelfde arme, zonnige grond.
• Gewone margriet: Witte bloemen in juni, voor betonie op zijn mooist is.
• Tormentil: Lage, gele bloemetjes vooraan, ook op voedselarme grond.
• Blauwe knoop: Bloeit in de nazomer en neemt het van betonie over.

Hoe en wanneer plant je een betonie?

1. Koop jonge plantjes bij een kwekerij voor inheemse planten, of zaad van inheemse herkomst. Graaf nooit planten uit in de natuur.
2. Zaai in september–november buiten in een pot of bak: het zaad heeft een koude periode nodig en kiemt in het voorjaar.
3. Plant in maart–april of september–oktober, met 25–30 cm tussenruimte, in groepjes van drie tot vijf.
4. In een bestaand grasland: maak plekjes open grond en zet er stevige plugplanten in, zodat ze niet meteen overgroeid worden.
5. Geef de eerste weken water bij droogte; daarna is dat niet meer nodig.

Verzorgen

Water

Enkel na het planten. Gevestigde planten kunnen goed tegen droogte.

Bemesten

Niet doen: op schrale grond blijft hij stevig en bloeit hij rijker.

Maaien

In een bloemenweide eenmaal maaien in september en het maaisel afvoeren.

Zaad laten vallen

Laat een deel van de aren staan tot het zaad rijp is; zo zaait hij zich rustig uit.

Verjongen

Na een aantal jaren wordt het hart van de pol soms kaal; scheur hem dan in maart.

Tip: Zet betonie in kleine groepjes en geef hem de eerste twee jaar ruimte: een kring van 20 cm zonder gras rond elke plant maakt het verschil.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: maart en september.

Wanneer: In maart de oude stengels wegknippen; in een weide maaien in september.

Hoe:

• Laat de uitgebloeide stengels in de winter staan: kleine insecten overwinteren erin.
• Knip ze in maart af tot net boven het nieuwe blad.
• In een bloemenweide: maai in september op 5–10 cm en voer het maaisel af, zodat de grond schraal blijft.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

In de herfst buiten zaaien; kiemt in het voorjaar na een koude periode. Bloeit meestal vanaf het tweede jaar.

Scheuren

In maart–april of september een oude pol opgraven en verdelen in stukken met wortels en een bladrozet.

Hoe komt een betonie de winter door?

Winterhard tot −25 °C.

• De bloeistengels sterven af; de rozetbladeren blijven in zachte winters vaak deels groen.
• Volledig winterhard tot ongeveer −25 °C.
• De droge stengels en kelken zijn een schuilplaats voor kleine insecten.

Ziektes en plagen

• Verdrongen door gras: Op rijke grond nemen grassen het over. Verschraal door het maaisel af te voeren en niet te bemesten.
• Slakken: Vreten in het voorjaar aan de jonge rozetten. Zet in het voorjaar wat grotere plantjes.
• Slappe stengels: Teken van te rijke grond of te veel schaduw: kies een zonnige, schralere plek.
• Meeldauw: Wit poeder op de bladeren in droge nazomers; meestal onschuldig. Een open, luchtige plek helpt.

Het jaar rond

• Maart: Oude stengels afknippen. Pollen scheuren.
• April: Plugplanten zetten in een grasland.
• Mei: Rozetten groeien; bloeistengels komen op.
• Juni: Eerste bloei.
• Juli: Volle bloei; veel hommels.
• Augustus: Bloei. Het eerste zaad rijpt.
• September: Laatste bloemen. Weide maaien en maaisel afvoeren. Planten.
• Oktober: Zaaien in een pot buiten. Planten.
• November: Rust; stengels laten staan.
• December: Rust.

Wist je dat?

• Volgens de Romeinse schrijver Plinius is de naam afgeleid van de Vettonen, een volk in het westen van het Iberisch schiereiland.
• In Italië zegt men van iemand met veel goede eigenschappen dat hij ‘meer deugden heeft dan de betonie’.
• Volgens oud volksgeloof hield betonie kwade geesten op afstand; daarom stond hij soms rond huizen en op kerkhoven.