Bilzenkruid

Zo herken je hem

Groeivorm

Rechtopgaand, weinig vertakt kruid van 30–80 cm, een- of tweejarig; tweejarige planten vormen eerst een grote bladrozet.

Blad

Grijsgroen, groot en zacht, grof getand tot diep ingesneden, kleverig behaard en onaangenaam ruikend; de stengelbladeren omvatten de stengel.

Bloem

Trechtervormig, 2–3 cm, vuil roomgeel met een dicht net van paarse aders en een donkerpaars hart, in eenzijdige aren in de bladoksels, van juni tot september.

Vrucht/Zaad

Doosvrucht met een dekseltje, verborgen in de vergrote, urnvormige kelk met vijf stijve punten; bevat honderden kleine, grijsbruine zaden.

Stengel

Dik, kleverig en dicht behaard.

Verwarring met

Doornappel heeft grote witte trompetbloemen en een stekelige doosvrucht, en is ook zeer giftig. Andere nachtschaden, zoals bitterzoet en zwarte nachtschade, hebben kleine stervormige bloemen. Een jonge bladrozet kan op een eetbaar blad lijken: eet nooit planten die je niet zeker kent.

Bloei: juni–september · Snoeien: augustus–september

Waarom in je tuin?

• Opvallend getekende bloemen: vuilgeel met een netwerk van paarse adertjes, een echte blikvanger.
• Hommels en andere bijen bezoeken de bloemen voor nectar en stuifmeel.
• Een zeldzame soort van oude erven, duinen en ruigtes: hem tegenkomen is een bijzondere ervaring.
• Historisch interessant: het hoort bij de bekendste gifplanten uit de geschiedenis en de volksverhalen.
• De urnvormige vruchtkelken vormen in het najaar een opvallende, droge structuur.

Waar staat een bilzenkruid graag?

• In het wild: open, voedselrijke en verstoorde grond, zoals erven, mesthopen, ruigtes, braakland, akkerranden, dijken en konijnenrijke duinen.
• Volle zon en warme, open plekken.
• Droge tot matig vochtige, stikstofrijke, zandige of kalkhoudende grond.
• In de tuin: enkel in een afgeschermde hoek van een historische of educatieve kruidentuin, nooit waar kinderen spelen of huisdieren lopen.

Mooi samen met

• Koningskaars: Hoge gele aren op dezelfde warme, droge grond.
• Slangenkruid: Blauwe bloemen voor hommels in een zonnige ruigte.
• Wilde reseda: Lichtgele pluimen, ook een plant van verstoorde, kalkrijke grond.
• Moederkruid: Een andere oude kruidentuinplant met witte, madeliefachtige bloemetjes.

Hoe en wanneer plant je een bilzenkruid?

1. Vraag je eerst af of je hem echt wilt: zet hem nooit in een tuin met jonge kinderen of huisdieren, of naast een weide met grazers.
2. Koop zaad bij een zaadhandel voor wilde of historische planten; graaf nooit planten uit in het wild.
3. Zaai in september–oktober of in maart–april op een open, zonnige plek en bedek het zaad maar heel licht.
4. Dun de zaailingen uit tot 40–50 cm en draag daarbij handschoenen.
5. Zet een duidelijk label of een lage afsluiting rond de plek, zodat niemand ervan eet of zaad verzamelt.
6. Geef alleen water tot de kieming; daarna is water niet nodig.

Verzorgen

Water

Niet nodig; hij houdt van droge, warme plekken.

Bemesten

Niet nodig.

Handschoenen

Draag altijd handschoenen als je de plant aanraakt, was daarna je handen en wrijf niet in je ogen.

Zaad laten vallen

Het zaad blijft vele jaren kiemkrachtig in de grond. Knip de vruchten weg voor ze rijp zijn als je niet wilt dat hij zich uitzaait.

Opruimen

Gooi afgestorven planten met vruchten in de groene container of bij het restafval, niet op de eigen composthoop.

Tip: Wil je bilzenkruid tonen in een educatieve kruidentuin, zet het dan achter een lage afsluiting met een duidelijk bordje ‘giftig’.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: augustus–september.

Wanneer: In augustus–september, voor de vruchten rijp zijn.

Hoe:

• Draag handschoenen en lange mouwen.
• Knip de stengels met vruchtkelken af voor ze bruin worden, als je geen zaailingen wilt.
• Laat je één plant afrijpen voor zaad, knip die dan op tijd af en bewaar het zaad buiten bereik van kinderen.
• Voer het snoeisel af in de groene container of bij het restafval, niet op de eigen composthoop.

Let op: Was na het werk grondig je handen en wrijf niet in je ogen: alle delen van de plant zijn giftig.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Rijpt vanaf augustus in de urnvormige kelken. Zaai in de herfst of het voorjaar; het kiemt onregelmatig, soms pas na een jaar of later.

Hoe komt een bilzenkruid de winter door?

Winterhard tot −20 °C.

• Eenjarige planten sterven in de herfst af; de droge stengels met urnvormige vruchtkelken blijven staan.
• Tweejarige planten overwinteren als bladrozet en bloeien het volgende jaar.
• De rozetten zijn winterhard tot ongeveer −20 °C.
• Het zaad overleeft vele jaren in de grond en kiemt vaak pas als de grond wordt omgewoeld.

Ziektes en plagen

• Vergiftiging: Het grootste risico. Zet hem buiten bereik van kinderen en dieren, label de plant en draag handschoenen.
• Ongewenst opduiken: Kan jaren later opnieuw opkomen. Trek onbekende zaailingen met handschoenen uit, voor ze bloeien.
• Aardvlooien: Kleine springende kevertjes vreten gaatjes in het blad. Meestal niet ernstig; laat het gewoon gebeuren.
• Verdwijnen: Op een plek die niet meer verstoord wordt, verdwijnt hij na enkele jaren. Woel de grond af en toe licht om.

Het jaar rond

• Maart: Zaaien op een open, zonnige plek, met handschoenen.
• April: Zaailingen uitdunnen tot 40–50 cm.
• Mei: Tweejarige rozetten schieten door.
• Juni: Eerste bloemen met paarse adertjes.
• Juli: Volle bloei; hommels bezoeken de bloemen.
• Augustus: Vruchtkelken zwellen; afknippen als je geen zaad wilt.
• September: Laatste bloemen. Zaaien voor tweejarige planten.
• Oktober: Afgestorven planten met handschoenen opruimen.

Wist je dat?

• Hyoscyamus komt van het Griekse hys, varken, en kyamos, boon: ‘varkensboon’. De Engelse naam henbane betekent ‘dood van de kip’ en wijst op het gif.
• In oude volksverhalen hoort bilzenkruid bij de ingrediënten van zogenaamde heksenzalven en toverdranken.
• Het zaad kan heel lang in de grond overleven: bilzenkruid verschijnt soms plots waar oude grond wordt omgewoeld, bijvoorbeeld bij bouwwerken of opgravingen.