Hoenderbeet

Zo herken je hem

Groeivorm

Laag, eenjarig kruid van 10–25 cm met liggende tot opstijgende, vierkante stengels die vanaf de voet vertakken.

Blad

Rond tot niervormig, 1–2,5 cm, met een gekartelde rand; de onderste bladeren hebben een steel, de bovenste zitten zonder steel paarsgewijs om de stengel, als een kraagje.

Bloem

Rozepaars, 1,5–2 cm lang, met een lange, smalle buis en een harige bovenlip, in kransen boven de stengelomvattende bladeren, van maart tot oktober. Daarnaast vormt het vaak kleine, gesloten bloemen die zichzelf bestuiven.

Vrucht/Zaad

Vier driekantige nootjes per bloem, met een klein, vetrijk aanhangsel waar mieren op afkomen.

Wortels

Klein en ondiep: makkelijk uit te trekken.

Verwarring met

Paarse dovenetel heeft driehoekige, gesteelde, vaak paars aangelopen bovenste bladeren die dakpansgewijs aan de top staan, en kortere bloemen. Bij hoenderbeet zitten de bovenste bladeren zonder steel rond de stengel en zijn de bloemen langer en slanker.

Bloei: maart–oktober

Waarom in je tuin?

• Een van de eerste bloemen in de moestuin: al in maart nectar voor hommelkoninginnen, bijen en wolzwevers.
• Bloeit maandenlang, van maart tot oktober, en in zachte winters soms ook in december en januari.
• De zaden worden door mieren verspreid, die ze meenemen voor het vetrijke aanhangsel.
• Mussen, vinken en andere zaadeters pikken de kleine nootjes op.
• Jonge blaadjes en bloemen zijn eetbaar en kun je rauw door een salade doen.

Waar staat een hoenderbeet graag?

• In het wild: akkers, moestuinen, borders, wijngaarden, bermen, braakland en kale plekken.
• Zon tot halfschaduw.
• Losse, droge tot matig vochtige grond, liefst zandig of kalkhoudend en vrij voedselrijk.
• In de tuin: tussen de groenten, in een border, langs een pad of in een bloemrijke akkerstrook.

Mooi samen met

• Paarse dovenetel: Bloeit tegelijk en lijkt erop: samen een vroege voedselbron voor hommels.
• Grote ereprijs: Lichtblauwe bloempjes op dezelfde open grond in het voorjaar.
• Vogelmuur: Een lage, eetbare bodembedekker tussen de groenten.
• Korenbloem: Een blauwe akkerbloem voor de zomer.

Hoe en wanneer plant je een hoenderbeet?

1. Meestal komt hoenderbeet vanzelf in een moestuin of border; zaaien is zelden nodig.
2. Wil je het toch, zaai dan zaad van inheemse herkomst in september–oktober op open, losse grond, eventueel in een mengsel voor akkerbloemen.
3. Hark het zaad licht in en houd de grond vochtig tot de kieming.
4. Laat een paar plantjes staan tussen de groenten of langs de rand van een bed, op 15–20 cm van elkaar.
5. Graaf nooit planten uit in het wild; met wat zaad van je eigen planten heb je meer dan genoeg.

Verzorgen

Water

Niet nodig.

Bemesten

Niet nodig; het groeit op elke gewone tuingrond.

Wieden

Te veel? Trek of schoffel jonge plantjes weg voor ze zaad zetten. Ze wortelen ondiep.

Zaad laten vallen

Laat een paar planten afrijpen langs de rand van een bed, dan komt het elk jaar terug.

Oogsten

Pluk jonge topjes en bloemen voor een salade en spoel ze goed.

Tip: Schoffel in maart niet alles weg in de moestuin: laat een paar plukjes hoenderbeet staan, want voor hommelkoninginnen die net wakker zijn, telt elke vroege bloem.

Snoeien en maaien

Wanneer: Niet nodig; schoffel of trek de planten weg wanneer je het bed nodig hebt.

Hoe:

• Snoeien hoeft niet: het is een kleine eenjarige.
• Wil je minder zaailingen, schoffel de planten dan weg voor ze zaad zetten.
• Leg uitgetrokken planten zonder zaad op de composthoop of als mulch tussen de groenten.

Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Rijpt enkele weken na de bloei; mieren slepen het weg. Zaai in de herfst op open grond, of laat het zichzelf uitzaaien.

Hoe komt een hoenderbeet de winter door?

Winterhard tot −15 °C: jonge planten beschermen.

• Planten die in de herfst kiemen, overwinteren als klein plantje en bloeien al vroeg in het voorjaar.
• In zachte winters bloeit het gewoon door, vaak met kleine, gesloten bloemen.
• Het verdraagt lichte tot matige vorst, tot ongeveer −15 °C.
• De groene plantjes bedekken in de winter de kale grond van de moestuin.

Ziektes en plagen

• Te veel zaailingen: Op open, bewerkte grond kan het een tapijt vormen. Schoffel op een droge dag, voor de zaadzetting.
• Concurrentie met jonge groenten: Trek het weg rond kiemende groenten; tussen grotere planten mag het blijven staan.
• Weinig bloei: In een te dichte begroeiing of diepe schaduw bloeit het weinig. Geef het een open plek.
• Bladluis: Soms op de toppen; natuurlijke vijanden zoals lieveheersbeestjes ruimen ze meestal op.

Het jaar rond

• Februari: Overwinterde plantjes beginnen te groeien.
• Maart: Eerste rozepaarse bloemen; hommelkoninginnen komen nectar halen.
• April: Volle bloei in de moestuin.
• Mei: Zaad rijpt; mieren slepen het weg. Wieden waar het stoort.
• Juni: Nieuwe planten kiemen en bloeien.
• Augustus: Bloei op open plekken.
• September: Zaaien op open grond voor het volgende voorjaar.
• Oktober: Laatste bloemen; jonge plantjes gaan de winter in.
• December: In zachte winters soms nog bloei.

Wist je dat?

• Hoenderbeet betekent letterlijk ‘kippenhap’: kippen pikken er graag van. De Engelse naam henbit betekent hetzelfde.
• Amplexicaule betekent ‘stengelomvattend’, naar de bovenste bladeren die als een kraag rond de stengel staan.
• Een deel van de bloemen gaat nooit open: die gesloten bloemen bestuiven zichzelf, zodat de plant ook zonder insecten zaad maakt.