Beenbreek

Zo herken je hem

Groeivorm

Overblijvende plant van 10–30 cm in losse groepjes uit een kruipende wortelstok.

Blad

Zwaardvormig, plat en wat gebogen, 5–20 cm lang en 2–5 mm breed, in waaiers zoals bij een lis; vaak oranje getint.

Bloem

Een rechte aar met 6–20 stervormige, felgele bloemen van 1–1,5 cm, met zes bloemdekbladen. De meeldraden hebben dicht, wollig behaarde helmdraden en oranjerode helmknoppen. In juli en augustus.

Vrucht/Zaad

Smalle, rechtopstaande doosvruchten van ongeveer 1 cm, fel oranje tot rood. De kleine zaden hebben aan beide kanten een lang, draadvormig aanhangsel.

Wortels

Een kruipende wortelstok in veen of nat, zuur zand.

Verwarring met

Niet-bloeiend lijkt beenbreek op een piepklein lisje, maar gele lis is veel groter en groeit in voedselrijker water. In bloei is hij met zijn gele sterretjes en wollige meeldraden onmiskenbaar.

Bloei: juli–augustus · Snoeien: maart

Waarom in je tuin?

• Een kenmerkende plant van gezonde natte heide en hoogveen: waar hij groeit, is de plek nog nat, zuur en voedselarm.
• Twee keer kleur: felgele bloemen in juli–augustus en daarna oranje tot koperrode vruchtstengels tot in de herfst.
• De bloemen bieden vooral stuifmeel aan vliegen, zweefvliegen en kleine bijen.
• Een bijzondere plant voor wie een veenbak of een natte heidetuin met regenwater aanlegt.
• Een plant met een verhaal: de naam en het oude volksgeloof over broze botten bij schapen.

Waar staat een beenbreek graag?

• In het wild op natte heide, in hoogveen, langs vennen en op natte, venige plekken waar zuur, voedselarm water opwelt.
• Volle zon; in de schaduw van berken of pijpenstrootje verdwijnt hij.
• Altijd natte, zure, zeer voedselarme grond: veen of venig zand, nat gehouden met regenwater.
• In de tuin alleen in een veenbak of natte heidetuin, gevuld met kalkvrij zand en veenmos en nat gehouden met regenwater.

Mooi samen met

• Ronde zonnedauw: Groeit op dezelfde natte, zure plekken en past in dezelfde veenbak.
• Gewone dophei: Roze klokjes in dezelfde natte heide.
• Veenpluis: Witte pluizen in het voorjaar, op hetzelfde natte veen.
• Klokjesgentiaan: Blauwe klokken in de nazomer op natte heide; een zeldzame partner, alleen uit een kwekerij.

Hoe en wanneer plant je een beenbreek?

1. Koop beenbreek alleen als gekweekte plant bij een gespecialiseerde kwekerij voor inheemse planten of moerasplanten; hij is niet overal te vinden.
2. Maak een veenbak: een kuip of vijverbak zonder afvoergaten, of een plantgat met folie, gevuld met een mengsel van veenmos en kalkvrij zand.
3. Plant in april–mei op een plek in de volle zon, op 15–20 cm afstand, met de wortelstok net onder het oppervlak.
4. Houd alles kletsnat met regenwater. Gebruik nooit kraanwater: de kalk en zouten erin doden de plant op termijn.
5. Geef nooit mest of compost.
6. Pluk of steek beenbreek nooit uit in de natuur: hij is zeldzaam en uitgegraven planten overleven bijna nooit.

Verzorgen

Water

Altijd nat houden met regenwater, ook in de zomer. Uitdrogen is fataal.

Bemesten

Nooit. Elke voeding laat grassen en mossen de plant overwoekeren.

Opslag

Trek kiemplanten van berk, den en pijpenstrootje uit voor ze groot worden: ze nemen licht en water weg.

Veenmos

Veenmos mag meegroeien, maar knip het weg als het de plantjes overgroeit.

Laat staan

Laat de oranje vruchtstengels tot in het voorjaar staan; ze zijn mooi en het zaad kan uitvallen.

Tip: Vang regenwater op in een ton naast je veenbak: zo kun je in een droge zomer bijvullen zonder kraanwater, dat beenbreek op termijn doodt.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: maart.

Wanneer: In maart, als je de oude vruchtstengels wilt opruimen; verder is snoeien niet nodig.

Hoe:

• Laat de oranje vruchtstengels in de winter staan.
• Knip ze in maart vlak boven de bladwaaiers af, voor de nieuwe bladeren uitlopen.
• Trek dode bladeren alleen voorzichtig weg als ze vanzelf loslaten.

Let op: Trap niet op de wortelstokken in een veenbak of op natte heide: ze zijn kwetsbaar.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Scheuren

In april een gekweekte, goed gegroeide pol voorzichtig verdelen in stukken wortelstok met een bladwaaier, en meteen in nat veen planten.

Zaad

Vers zaad van gekweekte planten in de herfst op nat veenmos strooien, niet bedekken en buiten de winterkou laten doorstaan. Het gaat traag.

Hoe komt een beenbreek de winter door?

Winterhard tot −30 °C.

• De bladeren verkleuren oranjebruin en sterven grotendeels af; de wortelstok overwintert in het natte veen.
• De oranje vruchtstengels blijven lang staan en kleuren de natte heide in de herfst.
• Volledig winterhard, tot ongeveer −30 °C, zolang de wortels niet uitdrogen.

Ziektes en plagen

• Verdroging: Een droge zomer of een lek in de veenbak is fataal. Controleer het waterpeil en vul bij met regenwater.
• Kalk of mest: Kraanwater, compost of mest maken de grond te rijk en te weinig zuur. Gebruik alleen regenwater en geef nooit voeding.
• Overgroeiing: Pijpenstrootje, berk en veenmos kunnen hem verdringen. Wied jaarlijks voorzichtig.
• Moeilijk te vinden: Weinig kwekerijen hebben hem. Vraag bij gespecialiseerde kwekers van inheemse of moerasplanten en wees geduldig.

Het jaar rond

• Maart: Oude vruchtstengels wegknippen. Kiemplanten van berk uittrekken.
• April: Planten of scheuren in een veenbak. Waterpeil controleren.
• Mei: Nieuwe bladwaaiers groeien.
• Juni: Waterpeil hoog houden met regenwater.
• Juli: Bloei: felgele sterretjes met wollige meeldraden.
• Augustus: Bloei. Bij droogte dagelijks het waterpeil controleren.
• September: De plant kleurt oranje. Zaad zaaien op nat veenmos.
• Oktober: Koperrode vruchtstengels. Laten staan.

Wist je dat?

• Ossifragum betekent ‘beenbreker’. Boeren dachten dat schapen er broze botten van kregen; in werkelijkheid kwam dat door het kalkarme voedsel op de zure heide en venen waar de plant groeit.
• In Noorwegen is beenbreek bekend als oorzaak van een ziekte bij lammeren, waarbij de lever beschadigd raakt en de huid overgevoelig wordt voor zonlicht.
• De zaden hebben aan beide uiteinden een lang, draadvormig staartje; zo drijven ze en verspreiden ze zich met water en wind.