Basilicum

Zo herken je hem

Groeivorm

Eenjarige, rechtopgaande en vertakte plant van 20–60 cm, met vierkante stengels zoals alle lipbloemigen.

Blad

Tegenoverstaand, eirond tot breed lancetvormig, 2–10 cm lang, glanzend groen of paars, met een gave of licht getande rand. Wrijf je eraan, dan ruik je de typische zoete, kruidige geur.

Bloem

Kleine witte, roze of lichtpaarse lipbloempjes van ongeveer 1 cm, in kransen boven elkaar in een aar aan de top van de stengels, van juli tot september.

Vrucht/Zaad

Vier kleine, zwarte nootjes per bloem, in de kelk die blijft zitten. Nat zaad krijgt een laagje slijm en zwelt op.

Wortels

Fijn, vertakt en ondiep: in een pot droogt hij snel uit, en natte voeten verdraagt hij niet.

Verwarring met

Verwante soorten zoals heilige basilicum (Ocimum tenuiflorum) en citroenbasilicum lijken er sterk op, maar ruiken en smaken anders. Lees dus het etiket als je een bepaalde smaak zoekt.

Bloei: juli–september · Snoeien: juni–september

Waarom in je tuin?

• Een van de populairste keukenkruiden: verse blaadjes geven smaak aan tomaat, pasta, pesto, soep en salade.
• Bloeit van juli tot september met kleine lipbloempjes vol nectar, waar honingbijen, hommels en solitaire bijen graag op afkomen.
• Makkelijk uit zaad te kweken op een zonnige vensterbank, een balkon of een terras: je hebt geen tuin nodig.
• Er zijn tientallen rassen met verschillende smaken en kleuren: grootbladig, fijnbladig, paars, met een citroen- of anijsgeur.
• Een mooie, geurige plant in een pot naast de tomaten of tussen zomerbloemen.

Waar staat een basilicum graag?

• Komt van nature uit warme, tropische streken in Azië en groeit bij ons nergens in het wild.
• Volle zon en warmte: een zuidraam, een beschut terras of een plek tegen een zonnige muur. Onder 10 °C groeit hij nauwelijks.
• Luchtige, humusrijke en goed doorlatende potgrond of tuingrond, die vochtig blijft maar nooit drassig wordt.
• Beschut tegen wind en zware regen; in natte, koude zomers doet hij het beter in een serre of op de vensterbank.

Mooi samen met

• Tomaat: Dezelfde behoefte aan zon, warmte en regelmatig water, en in de keuken een klassiek duo.
• Paprika: Ook een warmteminnaar, voor de moestuin, de serre of een pot op het terras.
• Peterselie: Een ander bladkruid voor de keuken, dat wat meer schaduw verdraagt.
• Goudsbloem: Oranje bloemen tussen de groenten, die ook zweefvliegen en bijen lokken.
• Oost-Indische kers: Hangt vrolijk over de rand van een bak naast de basilicum.

Hoe en wanneer plant je een basilicum?

1. Zaai binnen vanaf april in potjes of een zaaibak met fijne zaaigrond, op een warme plek van 20–25 °C. Druk het zaad aan en bedek het maar heel dun.
2. Hou de grond vochtig, niet nat. Na 1–2 weken kiemt het zaad; zet de zaailingen dan meteen op een lichte plek, anders worden ze lang en slap.
3. Verspeen de zaailingen per 3–4 in een pot van 10–12 cm zodra ze twee echte blaadjes hebben.
4. Zet de planten pas buiten na half mei, als het ook ’s nachts niet meer onder 10 °C gaat, op 20–30 cm uit elkaar. Laat ze eerst een week overdag buiten wennen.
5. Een pot uit de supermarkt bevat tientallen zaailingen: verdeel de kluit in 3–4 stukken en zet elk stuk in een grotere pot met verse grond.
6. Geef water in de ochtend, aan de voet en niet over de bladeren, en laat de bovenste centimeter grond tussendoor opdrogen.

Verzorgen

Water

Regelmatig, maar met mate: hij houdt van vochtige, niet natte grond. Controleer potten in de zomer bijna dagelijks.

Bemesten

In een pot om de twee à drie weken een beetje organische vloeibare mest of wat compost. Te veel mest geeft slap blad met minder smaak.

Oogsten

Knip telkens hele toppen af net boven een bladpaar, in plaats van losse bladeren te plukken: zo vertakt hij en blijft hij compact.

Bloemen

Knip de bloemknoppen weg als je vooral blad wilt. Laat een paar planten bloeien voor de bijen en voor eigen zaad.

Warmte

Zet potten binnen bij een koude nacht. Onder 5–10 °C krijgt hij zwarte vlekken en stopt hij met groeien.

Tip: Bewaar verse basilicum niet in de koelkast, want dan wordt hij zwart: zet de stengels als een boeketje in een glas water op het aanrecht.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: juni–september.

Wanneer: Van juni tot september, telkens als je oogst: toppen houdt de plant compact en bladrijk.

Hoe:

• Knip of nijp de top van jonge planten af boven het derde of vierde bladpaar, zodat er zijscheuten komen.
• Oogst daarna steeds de toppen van de stengels, net boven een paar zijknopjes.
• Knip bloemaren weg zodra ze verschijnen als je vooral blad wilt oogsten.
• Laat in augustus een paar stengels doorbloeien: de bijen smullen ervan en je kunt zaad oogsten.

Let op: Pluk niet alleen de grote onderste bladeren: dan schiet de plant in de lengte, wordt hij kaal en gaat hij sneller bloeien.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

In april–mei binnen zaaien bij 20–25 °C. Van eigen planten kun je in september zaad oogsten, maar rassen kunnen onderling kruisen en zijn dan niet meer zuiver.

Stekken

Van juni tot augustus: knip een top van 8–10 cm zonder bloemknoppen, haal de onderste bladeren weg en zet hem in een glas water of in vochtige stekgrond. Na 1–2 weken heeft hij wortels.

Hoe komt een basilicum de winter door?

Winterhard tot 5 °C: beschermen in strenge winters.

• Basilicum is niet winterhard: de eerste nachtvorst, en zelfs een paar koude nachten onder 5 °C, zijn genoeg om de plant te doden.
• Buiten sterft hij in oktober af; trek de plant dan uit en zet hem op de composthoop.
• Een pot op een zonnige, warme vensterbank geeft nog weken blad, maar in de donkere wintermaanden groeit hij slecht. Stekken uit september overwinteren binnen makkelijker.
• Vries in de herfst gehakte blaadjes in, met wat olijfolie in een ijsblokjesvorm, of maak een voorraad pesto.

Ziektes en plagen

• Omvalziekte: Zaailingen vallen om en rotten aan de voet. Zaai in schone zaaigrond, niet te dicht, en geef niet te veel water.
• Slakken: Buiten eten ze jonge planten in één nacht op. Kweek in potten op een tafel of terras en kijk ’s avonds na.
• Valse meeldauw: Bladeren worden geel met een grijspaars dons aan de onderkant, vooral in natte zomers. Geef water aan de voet, laat ruimte tussen de planten en haal zieke planten weg.
• Bladluis en witte vlieg: Vooral binnen en in de serre. Spuit ze af met water of veeg ze weg; buiten helpen lieveheersbeestjes en sluipwespen.
• Zwarte bladeren: Kouschade of te natte voeten. Zet de plant warmer en laat de grond tussendoor wat opdrogen.

Het jaar rond

• Maart: Zaad kopen. Met een warme, lichte plek kun je eind maart al binnen zaaien.
• April: Binnen zaaien bij 20–25 °C.
• Mei: Zaailingen verspenen. Na half mei buiten zetten op een warme plek.
• Juni: Toppen en eerste oogst. Stekken nemen.
• Juli: Volop oogsten. De eerste bloemaren verschijnen.
• Augustus: Oogsten en pesto maken. Een paar planten laten bloeien voor de bijen.
• September: Zaad oogsten. Laatste grote oogst; blaadjes invriezen.
• Oktober: Buiten sterven de planten af bij de eerste koude. Een pot binnen op de vensterbank zetten.

Wist je dat?

• De naam komt van het Griekse basilikon, ‘koninklijk’: het gold als een kruid dat een koning waardig was.
• Basilicumzaad krijgt in water een laagje gel en zwelt op tot kleine, kikkerdrilachtige bolletjes; in delen van Azië gaat het in zoete drankjes en desserts.
• Paarse rassen danken hun kleur aan anthocyanen, dezelfde kleurstoffen als in rode kool.