Gewoon varkensgras

Zo herken je hem

Groeivorm

Eenjarige plant met liggende tot opstijgende, sterk vertakte stengels van 10–100 cm lang, die vaak platte matten vormen.

Blad

Klein, elliptisch tot lancetvormig, 1–4 cm, blauwgroen en kort gesteeld. De bladeren aan de hoofdstengel zijn groter dan die aan de zijtakken.

Bloem

Piepkleine bloempjes van 2–3 mm, groenig met een witte of roze rand, met 1–6 samen in de bladoksels, van juni tot in oktober.

Vrucht/Zaad

Kleine, driekantige, donkerbruine nootjes van 2–4 mm, ingesloten door het blijvende bloemdek.

Stengel

Taai en gestreept, met verdikte knopen en zilverwitte, vliezige, gerafelde schedes (tuitjes) rond elke knoop. Aan de voet een taaie penwortel.

Verwarring met

Klein varkensgras heeft overal even grote, kleinere blaadjes en vormt nog plattere matjes. Zwaluwtong slingert en heeft pijlvormig blad. Perzikkruid staat rechtop, met grotere bladeren en roze bloemen in aren. Vogelmuur heeft tegenoverstaande blaadjes en witte sterbloemetjes. Gewoon varkensgras: taaie, liggende stengels, kleine verspreide blaadjes en zilverige schedes aan de knopen.

Bloei: juni–oktober

Waarom in je tuin?

• Zijn zaadjes zijn in de herfst en winter een belangrijk voedsel voor zaadetende vogels zoals mussen, vinken, groenlingen, leeuweriken en patrijzen.
• Het blad wordt gegeten door rupsen van enkele nachtvlinders en door een klein, metaalglanzend haantje (Gastrophysa polygoni).
• De bloempjes zijn klein en geven weinig nectar; af en toe komen er vliegjes en kleine bijen op af. Voor bestuivers is zijn waarde dus bescheiden.
• Een echte overlever die betreding, droogte en verdichte grond verdraagt: hij maakt plekken groen waar niets anders groeit.
• Een handige aanwijzer: waar hij in je gazon of moestuin de baas is, is de grond waarschijnlijk dichtgedrukt.

Waar staat een gewoon varkensgras graag?

• Op betreden en open grond: paden, erven, parkeerplaatsen, straatvoegen, akkers, moestuinen, bouwterreinen en zandige oevers.
• Volle zon; in de schaduw groeit hij slecht.
• Elke grond, van zand tot klei, ook verdicht, voedselrijk en droog. Tijdelijk natte grond verdraagt hij ook.
• In een natuurtuin hoort hij thuis op een kale, betreden plek, een wild randje van de moestuin of tussen de tegels van een weinig gebruikt pad.

Mooi samen met

• Grote weegbree: Een andere plant van betreden paden, met brede rozetten en zaad voor vogels.
• Straatgras: Een laag grasje dat dezelfde betreden plekjes groen houdt.
• Schijfkamille: Geurige, groengele knopjes op dezelfde harde paden.
• Herderstasje: Een vroeg bloeiend kruidje met hartvormige zaaddoosjes, ook goed voor zaadeters.

Hoe en wanneer plant je een gewoon varkensgras?

1. Meestal hoef je niets te doen: varkensgras komt vanzelf, met zaad dat jarenlang in de grond kan liggen.
2. Wil je hem bewust een plek geven voor de vogels, laat dan een open, betreden strookje of een randje van de moestuin ongewied.
3. Wil je zaaien, strooi dan zaad uit je eigen tuin in het najaar of in februari–maart op kale grond: het kiemt vroeg in het voorjaar, vaak pas na een koude periode.
4. Water geven of bemesten is niet nodig: hij groeit zelfs in de hardste grond.
5. Kies een plek waar hij zich mag uitzaaien zonder je moestuin of border over te nemen.
6. Haal geen planten of zaad weg uit natuurgebieden: verzamel zaad alleen in je eigen tuin of met toestemming.

Verzorgen

Water en mest

Niet nodig. Op rijke grond wordt hij alleen groter en geeft hij meer zaad.

Wieden

In de moestuin schoffel of wied je de kiemplantjes in maart–mei, zolang ze klein zijn. Oudere planten hebben taaie stengels en een diepe penwortel: trek ze uit als de grond vochtig is.

Woekeren

Eén plant geeft honderden zaadjes die jarenlang kiemkrachtig blijven. Laat hem in de moestuin geen zaad zetten en houd de grond bedekt met mulch of een groenbemester.

Bodem

Waar hij domineert, is de grond vaak verdicht. Maak de grond los, werk compost in en loop er minder over: dan winnen gras en andere planten terrein.

Tussen tegels

Krab hem weg met een voegenkrabber of borstel de voegen geregeld. Gebruik geen chemische middelen.

Zaad laten vallen

Laat in een wilde hoek een paar planten zaad zetten: mussen en vinken komen het tot in de winter oppikken.

Tip: Varkensgras in je gazon of pad is een teken van verdichte grond: maak de grond los, leg het looppad elders en hij verdwijnt grotendeels vanzelf. Laat ondertussen één wild hoekje staan voor de mussen.

Snoeien en maaien

Wanneer: Snoeien is niet nodig. In de moestuin trek je de planten uit voor ze zaad zetten, liefst voor juli.

Hoe:

• Schoffel of trek jonge planten weg in het voorjaar: dan is het het minste werk.
• Laat in een wilde hoek een paar planten staan tot het zaad rijp is: vogels eten ervan tot in de winter.
• Laat afgestorven planten in de wilde hoek liggen. Planten met rijp zaad gooi je beter niet op de composthoop, want dan verspreid je het zaad met de compost.

Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaad

Varkensgras vermeerdert zich alleen met zaad. Het kiemt vooral vroeg in het voorjaar, en het zaad kan vele jaren in de grond overleven.

Verspreiding

Zaad blijft aan schoenen, banden en gereedschap hangen en komt mee met grond en compost. Zo duikt hij overal op, vooral op omgewoelde grond.

Hoe komt een gewoon varkensgras de winter door?

Winterhard tot −15 °C: jonge planten beschermen.

• Gewoon varkensgras is eenjarig: de planten sterven in de herfst af, uiterlijk bij de eerste flinke vorst.
• Het zaad overwintert in de grond; veel zaad kiemt pas na een koude periode, vroeg in het voorjaar.
• Zaad aan de afgestorven planten is in de herfst en vroege winter voedsel voor vogels.

Ziektes en plagen

• Onkruid in de moestuin: Vormt matten tussen de groenten. Schoffel vroeg in het voorjaar en mulch de bedden.
• Tussen tegels: Groeit in voegen van paden en terrassen. Krab de voegen uit of giet er kokend water over, en vul ze met fijn zand of voegmortel.
• Taaie stengels: De stengels draaien rond schoffel en maaier. Wied bij vochtige grond en trek de hele plant met wortel en al uit.
• Verdichte grond: Een teken dat de bodem dichtgedrukt is. Maak de grond los, voeg compost toe en leg een vast looppad aan.
• Meeldauw: In de nazomer soms wit poeder op het blad. Onschuldig: laat het zo.

Het jaar rond

• Maart: Kiemplantjes verschijnen. Schoffelen in de moestuin.
• April: Wieden zolang de planten klein zijn. Mulch op de bedden.
• Mei: Uittrekken op vochtige grond.
• Juni: Begin van de bloei. In de moestuin uittrekken voor de zaadzetting.
• Juli: Bloei. Voegen uitkrabben.
• Augustus: Bloei en zaadzetting. In een wilde hoek laten staan.
• September: Zaad rijpt: vogels komen eten.
• Oktober: Laatste bloei. Zaad uit je tuin zaaien op kale grond.
• November: De planten sterven af. In de wilde hoek laten liggen voor de vogels.

Wist je dat?

• In Shakespeares A Midsummer Night’s Dream wordt een klein persoon uitgescholden als gemaakt van ‘hinderlijk knotgras’: men geloofde vroeger dat de plant de groei van kinderen en dieren remde.
• De Engelse naam knotgrass verwijst naar de knoopachtige stengelleden; de soortnaam aviculare betekent ‘van de vogeltjes’, naar de vogels die zijn zaad eten.
• Het zaad kan jarenlang in de bodem overleven. Daarom duikt varkensgras vaak onverwacht op waar de grond net omgewoeld is.