Kleine veenbes

Zo herken je hem

Groeivorm

Kruipende dwergstruik van slechts 5–15 cm hoog, met draaddunne stengels tot 80 cm lang over het veenmos.

Stengel

Draaddun en roodbruin; wortelt waar hij in het vochtige veenmos ligt.

Blad

Klein (4–8 mm), eirond, leerachtig en wintergroen; donkergroen boven, blauwwit onder, met een omgerolde rand.

Bloem

Roze, met vier sterk teruggeslagen kroonbladen en een puntige bundel meeldraden, op lange, dunne steeltjes, van mei tot juli.

Vrucht

Bolronde bes van 8–15 mm, eerst bleek met rode vlekjes, rijp dieprood; rijp van augustus tot oktober.

Verwarring met

Kleinvruchtige veenbes is nog kleiner, met kale bloemsteeltjes en kleinere bessen. Lavendelhei staat rechtop en heeft langere, smalle bladeren en klokvormige bloemen. Rode bosbes heeft grotere blaadjes en witroze klokjes.

Bloei: mei–juli · Snoeien: april

Waarom in je tuin?

• Waardplant van de veenbesparelmoervlinder, een zeldzame dagvlinder van de Ardense hoogvenen.
• De bloemen worden bezocht door hommels, die het stuifmeel uit de bloem trillen.
• Een kenmerkende soort van levend hoogveen: waar hij groeit, is het milieu nat, zuur en voedselarm.
• Wintergroen, met rode bessen die tot in de winter aan de plant kunnen blijven.
• De bessen zijn eetbaar: zuur, maar lekker in compote of saus, net als die van de verwante Amerikaanse cranberry.

Waar staat een kleine veenbes graag?

• In het wild in hoogveen, natte heide en op veenmosbulten langs vennen.
• Altijd nat, zuur en zeer voedselarm, gevoed door regenwater.
• Zon tot lichte halfschaduw.
• In de tuin: alleen in een veenbed of een brede pot met zuur, kalkvrij substraat dat altijd vochtig blijft, gegoten met regenwater.

Mooi samen met

• Ronde zonnedauw: Een vleesetend plantje dat op hetzelfde natte veenmos groeit.
• Lavendelhei: Roze klokjes en blauwgroen blad in hetzelfde veenbed.
• Dopheide: Roze bloemen in de zomer op natte, zure grond.
• Veenpluis: Witte pluizen boven het veenmos in de late lente.
• Veenmos: De basis van het bed: houdt water vast en maakt de grond zuur.

Hoe en wanneer plant je een kleine veenbes?

1. Koop planten bij een kweker van inheemse of zuurminnende planten; neem nooit planten of veenmos mee uit een veengebied.
2. Maak een veenbed: een kuil van 30–40 cm diep met vijverfolie waarin je onderaan een paar gaatjes prikt, of een brede, lage pot.
3. Vul met kalkvrij zand gemengd met turfvrije potgrond voor zuurminnende planten, en leg er eventueel gekweekt veenmos op.
4. Plant in april–mei of in september, op 20–30 cm afstand, en druk de stengels licht aan op het substraat.
5. Giet uitsluitend met regenwater, want kraantjeswater bevat kalk; het substraat mag nooit uitdrogen.

Verzorgen

Water

Altijd nat houden met regenwater. Kijk in droge zomers elke dag.

Bemesten

Nooit: hoogveenplanten zijn gemaakt voor voedselarme grond, en mest doet ze afsterven.

Wieden

Haal grassen, pitrus en kiemende berken weg, anders nemen die het bed over.

Bladval

Haal gevallen blad van bomen weg; het verrijkt het zure bed.

Kalk

Gebruik geen kalk, gewone compost of kraantjeswater.

Tip: Vang regenwater op in een ton naast het veenbed: in een droge zomer is dat het verschil tussen een levend en een dood bed.

Snoeien en maaien

Snoeimaanden: april.

Wanneer: Nauwelijks nodig; zo nodig in april.

Hoe:

• Knip in april te lange uitlopers in die buiten het bed groeien.
• Laat de stengels verder vrij kruipen: ze wortelen en vormen een tapijt.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Afleggers

Stengels wortelen vanzelf in vochtig veenmos; steek in het voorjaar een geworteld stuk af en plant het elders.

Stekken

In juni–juli stengelstukken van 10 cm in vochtig, zuur substraat steken; ze wortelen vrij makkelijk.

Zaad

Zaden uit rijpe bessen in de herfst zaaien op zuur substraat; ze hebben een koude periode nodig en groeien traag.

Hoe komt een kleine veenbes de winter door?

Winterhard tot −30 °C.

• Wintergroen: het blad kleurt in de kou vaak roodbruin.
• Rijpe bessen blijven soms tot in de winter of zelfs het voorjaar aan de plant.
• Zeer winterhard: hij groeit tot ver in het noorden van Europa.
• Een pot kan doorvriezen en uitdrogen: zet hem beschut en houd het substraat vochtig.

Ziektes en plagen

• Uitdroging: De meest voorkomende doodsoorzaak in de tuin. Houd het bed altijd nat en giet bij droogte met regenwater.
• Gele bladeren: Teken van kalk of te veel voedingsstoffen. Gebruik alleen regenwater en geen compost.
• Overgroeien: Grassen, pitrus en berken verdringen hem. Wied regelmatig.
• Weinig bessen: Te veel schaduw of een te droge zomer. Geef meer licht en houd het bed nat.

Het jaar rond

• Maart: Bed nakijken en wieden.
• April: Planten. Lange uitlopers inkorten.
• Mei: Eerste bloemen.
• Juni: Volle bloei: hommels. Stekken nemen.
• Juli: Laatste bloemen. Elke dag water bij droogte.
• Augustus: De bessen kleuren rood.
• September: Bessen plukken. Planten.
• Oktober: Bessen plukken. Zaad zaaien.
• December: Rust. Het blad kleurt roodbruin.

Wist je dat?

• Het Engelse cranberry komt van crane berry, ‘kraanvogelbes’: de bloem met teruggeslagen kroonbladen en vooruitstekende meeldraden doet denken aan de kop en hals van een kraanvogel.
• Oxycoccos komt uit het Grieks en betekent ‘zure bes’.
• De cranberry uit de winkel is een verwante Noord-Amerikaanse soort, de grote veenbes (Vaccinium macrocarpon), die op Terschelling zelfs verwilderd is.