Grote veenbes

Hoe herken je een grote veenbes?

Groeivorm

Kruipend, groenblijvend dwergstruikje van 10–20 cm, met lange kruipende stengels.

Blad

Verspreid, elliptisch, 0,5–1,5 cm, leerachtig, glanzend groen met een iets omgerolde rand; in de winter roodbruin.

Stengels

Dun en liggend, tot 1–2 m lang, wortelend op de knopen, met korte, opgerichte zijtakjes.

Bloem

Roze bloempjes (1 cm) met 4 teruggeslagen kroonblaadjes en een snavel van meeldraden, juni–juli.

Vrucht

Glanzend rode, zure bessen (1–2 cm), september–oktober.

Verschil met de kleine veenbes

De kleine veenbes heeft nog fijnere stengeltjes, kleinere, spitse blaadjes met een witte onderkant en kleinere bessen; ze groeit wild in hoogvenen.

Verschil met de rode bosbes

De rode bosbes vormt opgerichte struikjes met klierstipjes onder het blad, witte klokjes en bessen in trosjes.

Bloei: juni–juli · Oogst en vruchten: september–oktober · Snoeien: maart–april

Lijkt op, maar is het niet

• Kleine veenbes (Vaccinium oxycoccos): nog fijnere stengeltjes, kleinere, spitse blaadjes met een witte onderkant en kleinere bessen; wild in hoogvenen.
• Rode bosbes Vaccinium vitis-idaea: opgerichte struikjes met klierstipjes onder het blad, witte klokjes en bessen in trosjes. Verschil met rode bosbes

Waarom in je tuin?

• Eigen cranberry’s in september–oktober, voor saus, sap of gebak.
• Groenblijvende bodembedekker die in de winter roodbruin kleurt.
• Roze bloempjes in juni–juli voor bijen en hommels.
• Past op een natte, zure plek of in een bak op het terras.

Waar staat een grote veenbes graag?

• Volle zon: in de schaduw bloeit en draagt hij weinig.
• Zure, humusrijke grond (pH 4–5,5) die altijd vochtig blijft; niet op kalk of klei.
• Heb je geen zure grond, kweek hem dan in een bak of brede pot met zure potgrond (rododendrongrond).
• Eén plant bedekt na een paar jaar ongeveer 1 m².

Licht

Volle zon

Grond

Zure grond

Vocht

Vochtig tot nat

Grootte

0,2 m hoog, 1 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Blauwe bes: Houdt van dezelfde zure, vochtige grond; de veenbes kruipt als bodembedekker rond de struiken.
• Rode bosbes: Een groenblijvend bessenstruikje voor dezelfde zure grond.
• Gewone dophei: Bloeit in de zomer op natte, zure grond, net als de veenbes.
• Gagel: Een inheemse struik van natte, zure grond, met geurig blad.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Houdt van de zure grond bij: grove den, zwarte den, weymouthden, zomereik, wintereik, mammoetboom
• Houden net als deze plant van zure grond: struikhei, rododendron, skimmia, framboos, blauwe bes, toverhazelaar, brem, gaspeldoorn

Liever niet bij

• Niet onder de dichte kroon van deze bomen planten: fijnspar, gewone zilverspar, kaukasische zilverspar, douglasspar, taxus, witte paardenkastanje, noorse esdoorn, gewone esdoorn

Hoe en wanneer plant je een grote veenbes?

1. Plant uit pot in het voorjaar (maart–mei) of in september–oktober.
2. Vul het plantvak of de bak met zure potgrond, gemengd met wat zand.
3. Zet de planten 30–50 cm uit elkaar voor een snel gesloten mat.
4. Giet aan met regenwater en houd de grond de eerste maanden goed vochtig.

Verzorgen

Water

Houd de grond altijd vochtig, met regenwater: kraanwater is vaak kalkrijk.

Bemesten

Weinig nodig; in het voorjaar een beetje meststof voor zuurminnende planten.

Wieden

Trek grassen en onkruid tussen de mat uit: de lage stengels raken snel overwoekerd.

Zand

Een dun laagje zand om de paar jaar, in het voorjaar, laat de stengels opnieuw wortelen en geeft meer opgerichte takjes.

Oogsten

Pluk in september–oktober als de bessen dieprood zijn; in de koelkast blijven ze weken goed.

Tip: Geen zure grond? Zet hem in een brede bak met zure potgrond en giet alleen met regenwater: zo oogst je ook op een terras cranberry’s.

Wanneer snoei je een grote veenbes?

Snoeimaanden: maart–april.

Wanneer: In maart–april.

Hoe:

• Weinig nodig: knip te lange, kale uitlopers in, zodat er meer opgerichte, vruchtdragende takjes komen.
• Dun te dichte plekken uit en knip dode stengeltjes weg.

Let op: Wil zure, vochtige grond (pH 4–5,5): geef regenwater in plaats van kraanwater.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Afleggers

De stengels wortelen vanzelf op de knopen: knip in het voorjaar een geworteld stuk los en plant het apart.

Stekken

Steek in het voorjaar stukjes stengel van 10–15 cm in vochtige, zure stekgrond; ze wortelen makkelijk.

Hoe komt een grote veenbes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard; het blad kleurt in de winter roodbruin.
• In een pot: zet hem beschut en laat de potgrond niet uitdrogen, ook niet in de winter.

Ziektes en plagen

• Gele bladeren: De grond is niet zuur genoeg, of je geeft kalkrijk kraanwater. Geef regenwater en een zure meststof.
• Uitdrogen: Bruine, verdroogde stengels na een droge periode, vooral in een pot. Geef regelmatig regenwater.
• Onkruid: Grassen groeien door de lage mat heen en verstikken hem. Wied geregeld, vooral de eerste jaren.
• Weinig bessen: Te veel schaduw, of te veel lange uitlopers. Zet hem in de volle zon en kort de uitlopers in.

Het jaar rond

• Maart: Snoeien: te lange uitlopers inkorten.
• April: Laatste snoei; planten; wat zure meststof en eventueel een dun laagje zand.
• Mei: Wieden en regenwater geven bij droogte.
• Juni: De bloei begint.
• Juli: Bloei voor bijen en hommels; de grond vochtig houden.
• September: De oogst begint.
• Oktober: Oogst afronden; planten kan nog.
• November: Het blad kleurt roodbruin voor de winter.

Wat kan je ermee?

Eten en drinken

Zure bessen voor saus (bij kalkoen en wild), sap, gedroogd of in gebak; oogst in september–oktober.

Tuin en landschap

Groenblijvende bodembedekker voor een natte, zure plek, of in een bak met zure potgrond.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (september–oktober)

Pluk de bessen van half september tot eind oktober, zodra ze egaal diep rood zijn. Ze kleuren eerst wit en dan rood: wacht tot er geen witte plekken meer zijn. De bessen hangen aan dunne steeltjes en mogen aan de plant blijven tot na de eerste lichte nachtvorst. Pluk met de hand of kam ze voorzichtig van de ranken, en laat bessen die zacht of beschimmeld zijn liggen. Rauw zijn ze erg zuur: proef niet te veel voor je ze kookt.

Bewaring

Sorteer eerst alle zachte of beschimmelde bessen weg. Verse bessen houden 1 à 2 maanden in een open bakje in de koelkast. Invriezen kan zonder voorbehandeling en de bessen kunnen bevroren in de pan. Gedroogde bessen bewaar je in een gesloten pot; saus en siroop staan in de koelkast.

Let op: Eet alleen volledig rijpe, rode bessen van de grote veenbes (Vaccinium macrocarpon) uit je eigen tuin. Rauw zijn ze erg zuur maar niet giftig; gekookt zijn ze het lekkerst. Verwar ze niet met rode bessen van giftige sierplanten zoals dwergmispel (Cotoneaster), Skimmia of vuurdoorn: de veenbes is een kruipend, groenblijvend dwergstruikje met kleine, leerachtige blaadjes en bessen aan dunne steeltjes. Pluk geen wilde veenbessen (Vaccinium oxycoccos) in veengebieden en natuurreservaten: ze zijn zeldzaam en kwetsbaar, en in reservaten blijft alles staan. Gooi beschimmelde bessen weg, pluk niet van bespoten planten en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Cranberrysaus (Compote · ± 400 ml · 20 min)
• Gedroogde cranberries (Gedroogd · ± 150 g · 1 uur + 10–14 uur drogen)
• Cranberry-sinaasappelcake (Gerecht · 1 cakevorm van 25 cm (± 10 sneden) · 20 min + 55 min bakken)
• Cranberrysiroop (Siroop · ± 400 ml · 30 min + 30 min uitlekken)

Wist je dat?

• De bloem lijkt op de kop van een kraanvogel: ‘crane-berry’ werd cranberry. Op kwekerijen zet men de velden bij de oogst onder water, zodat de bessen bovendrijven.
• Op Terschelling groeit de grote veenbes sinds het midden van de 19e eeuw wild in de vochtige duinvalleien; volgens het verhaal spoelde er een vat cranberry’s aan.
• Rijpe bessen hebben kleine luchtkamers: ze drijven en stuiteren. Telers testen er zo de kwaliteit mee.