Bernagie

Hoe herken je een bernagie?

Groeivorm

Eenjarige, losse plant van 40–80 cm hoog en 30–45 cm breed, met holle, behaarde stengels.

Blad

Groot, ovaal en ruw, tot 15 cm lang, bedekt met stugge haren.

Bloem

Stervormig, zo’n 2 cm breed, knikkend in losse trossen, met een zwart kegeltje van meeldraden in het midden.

Kleur

Helder hemelsblauw; de knoppen zijn roze. Er bestaat ook een witte vorm.

Wortels

Een penwortel: daarom verplant hij slecht.

Bloei: juni–september · Oogst en vruchten: mei–september · Zaaien: april–juni

Waarom in je tuin?

• Een topper voor bijen en hommels, van juni tot de eerste vorst.
• Eetbare blauwe bloemen voor salades, ijsblokjes en desserts.
• Jong blad met een frisse komkommersmaak.
• Kinderlijk eenvoudig: ter plaatse zaaien en daarna zaait hij zich vaak zelf uit.
• Brengt bestuivers naar de moestuin, bij aardbeien, courgettes en pompoenen.

Waar staat een bernagie graag?

• Zon of halfschaduw; in de zon bloeit hij het rijkst.
• Elke gewone tuingrond: zand, leem of klei, zuur tot kalkrijk.
• Normaal vochtig; te rijke, natte grond geeft slappe planten.
• Liefst wat beschut tegen wind, want de zware planten vallen makkelijk om.
• Reken op 30–40 cm tussen de planten.

Licht

Zon en halfschaduw

Grondsoort

Zand, leem of klei

Zuurtegraad

Niet kieskeurig

Vocht

Normaal

Grootte

0,6 m hoog, 0,4 m breed

Winterhard

Matig winterhard (tot -5 °C): bescherm hem in strenge winters

Mooi samen met

• Aardbei: Een klassieke buur in de moestuin: de bijen op de bernagie bezoeken ook de aardbeien.
• Courgette: Trekt bestuivers naar de moestuin, wat de vruchtzetting kan helpen.
• Goudsbloem: Oranje en blauw: een vrolijk, eetbaar duo in de moestuin.
• Phacelia: Nog een bijenmagneet die even makkelijk ter plaatse te zaaien is.

Hoe en wanneer plant je een bernagie?

1. Zaai ter plaatse van april tot juni; door zijn penwortel verdraagt hij verplanten slecht.
2. Maak de grond los en hark hem fijn; extra mest is niet nodig.
3. Leg de grote zaden 1–2 cm diep, in groepjes of op rijen 40 cm uit elkaar.
4. Houd de grond vochtig tot de zaailingen boven staan, na een à twee weken.
5. Dun de zaailingen uit tot 30–40 cm van elkaar.
6. Zaai in juni nog een keer voor bloemen tot de eerste vorst.

Verzorgen

Water

Alleen bij lange droogte. Te veel water en mest geven slappe planten.

Bemesten

Niet nodig in gewone tuingrond.

Steun

Op een winderige plek of na zware regen valt hij om; een paar takken of een touw rond de groep helpt.

Oogsten

Pluk de bloemen ’s ochtends als ze net open zijn, en het blad jong, voor de bloei.

Uitzaaien

Laat een paar planten zaad zetten als je volgend jaar opnieuw bernagie wilt; overtollige zaailingen wied je gewoon uit.

Tip: Zaai in april en nog eens in juni: zo heb je van juni tot de eerste vorst bloemen voor de bijen en voor in de keuken.

Wanneer snoei je een bernagie?

Wanneer: Bernagie wordt niet echt gesnoeid. Je kunt wel slordige, uitgebloeide stengels wegknippen.

Hoe:

• Knip uitgebloeide, omgevallen stengels weg om de plant netjes te houden.
• Wil je minder zaailingen, knip dan de uitgebloeide bloemtrossen weg voor het zaad rijp is.
• Trek de plant na de eerste vorst uit en zet hem op de composthoop.

Let op: Draag handschoenen: de stugge haren op blad en stengels kunnen de huid irriteren.

Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaaien

Van april tot juni ter plaatse, 1–2 cm diep. Het zaad kiemt vlot in opgewarmde grond.

Zelf uitzaaien

Laat een paar planten uitbloeien; het volgende voorjaar komen de zaailingen vanzelf op. Verplaats ze jong, met een flinke kluit.

Hoe komt een bernagie de winter door?

Winterhard tot −5 °C: beschermen in strenge winters.

• Bernagie is eenjarig: na de eerste stevige vorst sterft de plant af.
• Het zaad overwintert in de grond en kiemt in het voorjaar.
• Zaailingen uit de nazomer overleven soms een zachte winter en bloeien dan al vroeg.

Ziektes en plagen

• Meeldauw: Wit poeder op het blad in de nazomer. Dat hoort bij het einde van het seizoen; trek zwaar aangetaste planten uit.
• Omvallen: Hoge, zware planten zakken om na regen of wind. Zaai niet te dicht en geef wat steun.
• Bladluis: Zwarte luis op de toppen. Afspuiten met water; lieveheersbeestjes ruimen ze op.
• Slakken: Vreten jonge zaailingen af. Raap ze ’s avonds.
• Te veel zaailingen: Hij zaait zich rijk uit. Wied overtollige zaailingen jong of knip de uitgebloeide trossen weg.

Het jaar rond

• April: Ter plaatse zaaien, 1–2 cm diep.
• Mei: Zaaien. Zaailingen uitdunnen tot 30–40 cm.
• Juni: Laatste keer zaaien. Begin van de bloei. Bloemen plukken.
• Juli: Bloei. Bloemen en jong blad oogsten. Steun geven als hij omvalt.
• Augustus: Bloei. Water geven bij lange droogte.
• September: Laatste bloei. Een paar planten zaad laten zetten.
• Oktober: Afgestorven planten opruimen na de eerste vorst.

Eetbaar en bruikbaar

Bloemen (juni–september)

Pluk de hemelsblauwe sterbloempjes van juni tot september, zodra ze open zijn. Trek ze voorzichtig uit de behaarde kelk: het bloempje komt dan los met het zwarte hartje. Ze smaken zoet en fris, naar komkommer, en zijn mooi op salades, in ijsblokjes, op taart en in een glas limonade of Pimm’s.

Blad (mei–juli)

Van de jonge, nog zachte blaadjes kan je van mei tot juli een klein beetje fijngehakt door een salade, kwark of groene saus doen; ze smaken naar komkommer. Oudere bladeren zijn ruw en stekelig behaard.

Bewaring

De bloempjes zijn het mooist vers: pluk ze vlak voor je ze gebruikt, of bewaar ze een paar uur in een doosje met een vochtig keukenpapiertje in de koelkast. In ijsblokjes ingevroren houden ze maanden. Bernagie drogen loont niet: de smaak verdwijnt.

Let op: Bernagie bevat in alle delen, en vooral in het blad, kleine hoeveelheden pyrrolizidine-alkaloïden, die bij langdurig gebruik de lever kunnen schaden. Een paar bloempjes als versiering zijn geen probleem, maar eet het blad enkel af en toe en in kleine hoeveelheden, en niet tijdens zwangerschap of borstvoeding of aan jonge kinderen. Verwar jonge bernagie niet met smeerwortel of vingerhoedskruid (dat is heel giftig): bernagie herken je aan de stekelige haren, de komkommergeur en de blauwe sterbloemen.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• IJsblokjes met bernagiebloemen (Andere · ± 24 ijsblokjes · 10 min + 4 uur vriezen)
• Komkommersalade met bernagie (Gerecht · 4 personen · 15 min)

Goed voor dieren

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Wist je dat?

• De knoppen zijn roze en kleuren blauw als de bloem opengaat.
• Bernagie hoort bij dezelfde familie als smeerwortel en vergeet-mij-nietje, die ook ruwe haren hebben.
• De bloemen hangen naar beneden; bijen hangen er ondersteboven aan om bij de nectar te komen.