Kalmoes

Hoe herken je een kalmoes?

Groeivorm

Rechtopgaande waaiers van zwaardvormige bladeren tot 1 m hoog, uit een kruipende wortelstok.

Blad

Smal en zwaardvormig, tot 2 cm breed, frisgroen met een duidelijke middennerf en hier en daar een golvende rand.

Geur

Blad en wortelstok ruiken bij kneuzen kruidig naar mandarijn en kaneel.

Bloem

Zelden en onopvallend: een groenig gele kolf die schuin uit een bladachtige stengel steekt. Bij ons vormt hij geen zaad.

Wortels

Een dikke, vlezige, kruipende wortelstok, die zich in de modder uitbreidt.

Planten: april–juni · Snoeien: maart en oktober

Waarom in je tuin?

• Strakke, rechtopgaande bladeren geven structuur aan de vijverrand, van het voorjaar tot de herfst.
• Het gekneusde blad geurt fris naar mandarijn en kaneel.
• Groeit zowel in de moeraszone als in ondiep water tot 20 cm diep.
• Sterk en volledig winterhard, ook in voedselrijk water.
• De dichte bladeren geven beschutting aan kikkers, en libellenlarven klimmen erlangs omhoog om uit te sluipen.
• De bontbladige vorm brengt licht in een donkere vijverhoek.

Waar staat een kalmoes graag?

• Zon of halfschaduw; in volle zon groeit hij het dichtst.
• Moeraszone of ondiep water: 0–20 cm water boven de mand.
• Leem, klei of veen; zuur, neutraal of kalkrijk: hij is niet kieskeurig.
• Reken op 40–60 cm per plant, en in een kleine vijver op één vijvermand per plant.

Licht

Zon en halfschaduw

Grondsoort

Leem, klei of veen

Zuurtegraad

Niet kieskeurig

Vocht

Nat

Grootte

1 m hoog, 0,6 m breed

Winterhard

Winterhard (tot -30 °C)

Mooi samen met

• Gele lis: Gele bloemen in mei–juni bij een gelijkaardige bladvorm.
• Zwanenbloem: Roze bloemschermen in de zomer, in hetzelfde ondiepe water.
• Dotterbloem: Gele voorjaarsbloemen aan de voet, in de moeraszone.
• Moerasvergeet-mij-nietje: Lichtblauwe bloempjes die tussen de stevige bladeren door groeien.
• Grote waterweegbree: Luchtige witte pluimen naast het strakke blad.

Hoe en wanneer plant je een kalmoes?

Planten in april–juni.

1. Plant in april–juni, als het water opwarmt.
2. Gebruik een vijvermand van minstens 20–30 cm breed, gevuld met zware, voedselarme vijveraarde of kleiige tuingrond zonder mest of compost.
3. Leg de wortelstok horizontaal net onder de aarde, met de bladwaaier erboven, en druk goed aan.
4. Dek af met een laagje grind, zodat de aarde niet uitspoelt en vissen niet gaan woelen.
5. Laat de mand zakken tot 0–20 cm onder het wateroppervlak; zet jonge planten eerst wat ondieper.
6. Houd 40–60 cm tussen de planten.

Verzorgen

Water

Mag nooit droogvallen. Vul de vijver in droge zomers bij met regenwater.

Bemesten

Niet nodig: mest in de vijver geeft algen.

Uitbreiding

Controleer elk voorjaar of de wortelstok over de rand van de mand groeit en snijd die stukken weg.

Verpotten

Om de 3–4 jaar uit de mand halen, delen en in verse vijveraarde herplanten.

Afgestorven blad

Haal geel blad in de herfst uit het water, zodat het daar niet wegrot.

Tip: Zet hem altijd in een stevige vijvermand op 0–20 cm waterdiepte: zo blijft de dikke wortelstok binnen de perken en kun je hem makkelijk delen.

Wanneer snoei je een kalmoes?

Snoeimaanden: maart en oktober.

Wanneer: In oktober het afgestorven blad boven water wegknippen; in maart de rest van het oude blad, voor de nieuwe scheuten verschijnen.

Hoe:

• Knip geel en bruin blad af tot een paar centimeter boven het wateroppervlak.
• Laat in de herfst een deel van het blad staan als schuilplaats voor insecten en ruim het in maart op.
• Haal afgeknipt blad altijd uit de vijver.

Let op: Draag handschoenen als je veel met de wortelstok werkt en was daarna je handen: hij is giftig.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Delen

In april–mei de wortelstok in stukken van 5–10 cm snijden, elk met een groeipunt en een paar bladeren, en elk stuk in een eigen vijvermand planten.

Zaad

Bij ons vormt kalmoes geen kiemkrachtig zaad: vermeerderen gaat alleen door delen.

Hoe komt een kalmoes de winter door?

Winterhard tot −30 °C.

• Volledig winterhard, tot ongeveer −30 °C: geen bescherming nodig.
• De wortelstok overwintert in de modder; het blad sterft grotendeels af.
• Een mand in ondiep water mag gerust dichtvriezen: de wortelstok overleeft dat.

Ziektes en plagen

• Woekeren: De wortelstok groeit over de rand van de mand en wortelt in de bodem. Snijd uitlopers elk voorjaar weg.
• Bladluis: In de zomer kunnen bladluizen op jong blad zitten. Spuit ze af met een harde straal vijverwater; kikkers, vissen en insecten ruimen de rest op.
• Bruine bladpunten: Komen in de nazomer en na vorst vanzelf voor. Knip ze weg: het is geen ziekte.
• Vergroenen: Bij de bontbladige vorm kunnen helemaal groene scheuten verschijnen, die sterker groeien. Snijd ze weg om de bonte kleur te behouden.

Het jaar rond

• Maart: Oud blad tot boven het water wegknippen.
• April: Planten of delen. Uitlopers buiten de mand wegsnijden.
• Mei: Planten. De nieuwe bladeren groeien snel.
• Juni: Planten. Letten op bladluis.
• Juli: Water bijvullen bij droogte.
• Augustus: Water bijvullen bij droogte.
• Oktober: Afgestorven blad boven water wegknippen en uit de vijver halen.
• December: Rust.

Eetbaar en bruikbaar

Niet eetbaar. De wortelstok van kalmoes werd vroeger gekonfijt en als smaakmaker in kruidenbitters en likeur gebruikt, maar hij bevat bèta-asaron, dat in dierproeven kanker veroorzaakte: gebruik kalmoes niet als kruid, thee of likeur. Hij groeit vaak naast de gele lis, die ook giftig is en zonder bloemen bijna hetzelfde blad heeft; kalmoes herken je aan de kruidige geur van een gekneusd blad en aan de golvende bladrand. Houd kinderen, honden, katten en grazende dieren weg van de vijverrand en draag handschoenen als je de wortelstok scheurt. Bij inslikken: bel meteen het Antigifcentrum (in België 070 245 245) of je huisarts.

Wist je dat?

• Kalmoes kwam in de 16e eeuw via Turkije naar West-Europa. Omdat de plant bij ons geen zaad vormt, heeft hij zich alleen via stukjes wortelstok langs rivieren en kanalen verspreid.
• Vroeger strooide men het geurende blad op de vloer van kerken en huizen, en werd de wortelstok als smaakmaker gebruikt; vanwege de giftige stoffen wordt dat vandaag afgeraden.
• Kalmoes hoort niet bij de irissen of de aronskelken, maar heeft een eigen familie die tot de oudste takken van de eenzaadlobbigen behoort.