Mannetjesvaren

Hoe herken je een mannetjesvaren?

Groeivorm

Stevige trechter van bladeren, tot 1 m hoog en even breed, uit één of enkele harten.

Blad

Groot, lancetvormig en frisgroen, geveerd met diep ingesneden deelblaadjes. Sterft in de herfst af.

Jonge krullen

In april–mei rollen de nieuwe bladeren zich open uit krullen met lichtbruine schubben.

Sporen

Aan de onderkant van het blad zitten in twee rijen ronde sporenhoopjes met een niervormig vliesje; rijp in de zomer.

Wortelstok

Kort, dik en rechtopstaand, bedekt met bruine schubben. Giftig.

Planten: maart–mei en september–oktober · Snoeien: maart

Waarom in je tuin?

• Een van de sterkste varens: groeit ook in droge schaduw onder bomen, waar weinig anders lukt.
• Inheems en waardevol in een natuurlijke tuin; het blad biedt dekking aan kleine dieren.
• Het ontrollen van de jonge krullen in april en mei is een voorjaarsfeest.
• Grote, frisgroene bladeren die een schaduwhoek het hele seizoen vullen.
• Weinig werk: één opruimbeurt per jaar volstaat.

Waar staat een mannetjesvaren graag?

• Halfschaduw of schaduw; in volle zon verbranden de bladeren.
• Zand, leem of klei, zuur tot kalkrijk: hij is weinig kieskeurig. Humusrijke grond geeft de mooiste planten.
• Droge tot normale grond; hij verdraagt droogte beter dan de meeste varens, maar is het mooist als de grond niet uitdroogt.
• Beschut tegen harde wind, die de bladeren knakt en uitdroogt.
• Reken op 80 cm–1 m tussen de planten.

Licht

Halfschaduw en schaduw

Grondsoort

Zand, leem of klei

Zuurtegraad

Niet kieskeurig

Vocht

Droog of normaal

Grootte

1 m hoog, 1 m breed

Winterhard

Winterhard (tot -30 °C)

Mooi samen met

• Bosanemoon: Bloeit in maart–april, voor de varen zijn blad ontrolt.
• Vingerhoedskruid: Hoge bloemtrossen boven het frisgroene blad, in dezelfde halfschaduw.
• Elfenbloem: Een lage, sterke bodembedekker voor droge schaduw.
• Hosta: Grote, gave bladeren als contrast met het geveerde varenblad.
• Sneeuwklokje: Vroege bloei in de kale grond, lang voor de varen uitloopt.

Hoe en wanneer plant je een mannetjesvaren?

Planten in maart–mei en september–oktober.

1. Plant van maart tot mei of in september–oktober, als de grond niet bevroren of te nat is.
2. Graaf een plantgat twee keer zo breed als de pot en meng er bladcompost door.
3. Zet de plant even diep als in de pot: het hart met de krullen moet net boven de grond blijven.
4. Hou 80 cm–1 m afstand tot andere planten.
5. Geef meteen ruim water, ook onder bomen, en het eerste jaar bij droogte.
6. Mulch met bladcompost of laat gevallen herfstbladeren rond de plant liggen.

Verzorgen

Water

Het eerste jaar regelmatig, zeker onder bomen. Daarna alleen bij lange droogte.

Bemesten

Niet nodig. Laat gevallen herfstbladeren liggen of geef in het voorjaar wat bladcompost.

Mulchen

Een laag bladcompost of houtsnippers houdt de grond koel en vochtig.

Oud blad

Laat het afgestorven blad in de winter staan en knip het in maart weg.

Delen

Oude planten met meerdere harten kun je in het voorjaar delen.

Tip: Knip het oude blad pas in maart weg, net voor de nieuwe krullen uitlopen; in de winter beschermt het het hart. Onder bomen geef je het eerste jaar regelmatig water, daarna redt hij zich ook in droge schaduw.

Wanneer snoei je een mannetjesvaren?

Snoeimaanden: maart.

Wanneer: In maart, net voor de nieuwe krullen uitlopen. In de winter beschermt het oude blad het hart.

Hoe:

• Knip de oude, verdorde bladeren aan de voet af, zo dicht mogelijk bij het hart.
• Pas op voor de jonge krullen die al in het hart klaarzitten: knip er niet in.
• Bladeren die nog groen zijn, mag je laten staan tot de nieuwe bladeren uitgelopen zijn.
• Leg het oude blad als mulch onder struiken of op de composthoop.

Let op: Knip niet te laat: als de krullen al uitlopen, beschadig je ze makkelijk.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Delen

In maart–april: graaf een oude plant met meerdere harten uit en snijd hem met een scherpe spade of een mes in stukken met elk een hart en wortels. Plant ze meteen en geef water.

Sporen

In juli–augustus: leg een blad met rijpe sporenhoopjes op papier en vang de sporen op. Strooi ze op vochtige, kiemvrije zaaigrond onder glas of plastic. Na enkele maanden verschijnen kleine groene plaatjes en later de eerste varentjes. Geduldwerk.

Hoe komt een mannetjesvaren de winter door?

Winterhard tot −30 °C.

• Volledig winterhard, tot ongeveer −30 °C: in België is geen bescherming nodig.
• Het blad sterft in de herfst af; op beschutte plekken blijft het soms tot in de winter groen.
• Laat het oude blad tot maart staan: het beschermt het hart en biedt kleine dieren een schuilplaats.
• In een pot: zet de pot beschut en hou de potgrond licht vochtig.

Ziektes en plagen

• Verbrand blad: Bruine, droge bladeren in de zomer door te veel zon of droogte. Geef water en verplant de varen zo nodig naar meer schaduw.
• Nachtvorstschade: Bevroren jonge krullen worden bruin en slap. De plant maakt nieuwe bladeren; knip de beschadigde weg.
• Geknakte bladeren: Door harde wind, spelende kinderen of huisdieren. Knip ze weg; een beschutte plek voorkomt het.
• Bruine stippen onder het blad: Dat zijn de sporenhoopjes, geen ziekte of plaag. Je hoeft er niets aan te doen.

Het jaar rond

• Januari: Rust. Oud blad laten staan.
• Februari: Rust. Het oude blad beschermt het hart.
• Maart: Oud blad wegknippen voor de krullen uitlopen. Planten of delen.
• April: De jonge krullen ontrollen. Planten of delen. Mulchen.
• Mei: Planten. Water geven bij droogte.
• Juni: Het blad is volgroeid. Jonge planten water geven.
• Juli: De sporen rijpen. Sporen verzamelen.
• Augustus: Water geven bij lange droogte.
• September: Planten.
• Oktober: Planten. Gevallen bladeren rond de plant laten liggen.
• November: Het blad sterft af. Laten staan.

Eetbaar en bruikbaar

Niet eetbaar. Alle delen van de mannetjesvaren zijn giftig, vooral de wortelstok; vroeger werd hij als middel tegen lintworm gebruikt, met soms ernstige vergiftigingen. In sommige landen eet men de gekookte jonge krullen van andere varens, zoals de struisvaren, maar eet nooit de krullen van deze varen: die van de struisvaren hebben een gladde steel met een diepe, U-vormige gleuf aan de binnenkant en enkel wat dunne, papierachtige bruine schilfers, die van de mannetjesvaren zitten vol lichtbruine schubben. Eet geen varenkrullen als je niet zeker weet van welke varen ze komen. Ook giftig voor huisdieren en voor grazende dieren zoals paarden, koeien en schapen. Bij inslikken: bel meteen het Antigifcentrum (in België 070 245 245) of je huisarts.

Wist je dat?

• De naam mannetjesvaren komt van een oud volksgeloof: men zag deze stevige varen als het mannetje van de fijnere wijfjesvaren.
• Varens bloeien niet en maken geen zaad: ze vermeerderen zich met sporen, die aan de onderkant van het blad groeien.
• In de 19e eeuw heerste in Groot-Brittannië een echte varenrage, waarbij liefhebbers allerlei afwijkende vormen van de mannetjesvaren verzamelden.