Appelbes

Hoe herken je een appelbes?

Groeivorm

Rechtopgaande, meerstammige heester van 2–2,5 m hoog en 1,5 m breed; vormt met de jaren uitlopers.

Blad

Elliptisch, 4–8 cm, fijn gezaagd, glanzend donkergroen; in de herfst fel rood tot paarsrood.

Bloem

Witte, vijftallige bloempjes met roze meeldraden in schermvormige trosjes, in mei.

Vrucht

Ronde, paarszwarte bessen van ongeveer 1 cm, rijp in augustus–september; rauw wrang.

Wortels

Vrij ondiep en vertakt, met uitlopers waaruit nieuwe stengels groeien.

Bloei: mei · Oogst en vruchten: augustus–september · Planten: maart–april en oktober–november · Snoeien: februari–maart

Waarom in je tuin?

• Drie seizoenen sier: witte bloemen in mei, donkere bessen in de zomer en felrood herfstblad.
• Eetbare bessen voor sap, jam, siroop of in gebak.
• Bijen bezoeken de bloemen; vogels eten de bessen in de herfst en de winter.
• Zeer winterhard en tevreden met natte, arme of zure grond, waar veel andere fruitstruiken het moeilijk hebben.
• Weinig vatbaar voor ziekten en makkelijk, ook als vrij groeiende haag.

Waar staat een appelbes graag?

• Zon tot halfschaduw; in de zon zijn de herfstkleur en de oogst het mooist.
• Elke grond: zand, leem, klei of veen, zuur tot neutraal. Op erg kalkrijke grond kan het blad geel verkleuren.
• Normaal tot nat: hij verdraagt zelfs een tijdje wateroverlast.
• Reken op 1,5 m ruimte per plant; als vrij groeiende haag op 80–100 cm.

Licht

Zon en halfschaduw

Grondsoort

Zand, leem, klei of veen

Zuurtegraad

Zuur of neutraal

Vocht

Normaal of nat

Grootte

2,5 m hoog, 1,5 m breed

Winterhard

Winterhard (tot -30 °C)

Mooi samen met

• Kornoelje: Rode of gele twijgen in de winter, en ook tevreden op natte grond.
• Gelderse roos: Inheemse struik met witte bloemen en rode bessen; samen een vogelvriendelijke haag.
• Krentenboompje: Bloeit vroeger in het voorjaar en heeft ook eetbare bessen en herfstkleur.
• Blauwe bes: Nog een fruitstruik voor zure grond, met een vergelijkbare rode herfstkleur.
• Vrouwenmantel: Een lage, frisse onderbeplanting aan de voet.

Hoe en wanneer plant je een appelbes?

Planten in maart–april en oktober–november.

1. Plant in maart–april of in oktober–november, als de grond niet bevroren is.
2. Graaf een plantgat twee keer zo breed als de kluit en meng er wat compost door.
3. Zet een plant in pot even diep als in de pot; bij wortelnaakte planten komt de wortelhals net op grondhoogte.
4. Druk de grond goed aan en geef meteen een flinke gieter water.
5. Leg een laag mulch van houtsnippers of bladcompost rond de voet.

Verzorgen

Water

Het eerste jaar wekelijks bij droogte; daarna enkel in lange droge periodes.

Bemesten

In het voorjaar wat compost of organische mest voor fruitstruiken volstaat.

Mulchen

Een laag mulch houdt de grond vochtig en het onkruid weg.

Oogsten

Pluk de trosjes in augustus–september, als de bessen helemaal donker zijn en een beetje zacht aanvoelen. Wacht je te lang, dan halen de vogels ze.

Uitlopers

Steek uitlopers die te ver van de struik opkomen af, of gebruik ze voor nieuwe planten.

Tip: Meng appelbes met zoetere vruchten zoals appel of peer als je jam of sap maakt: zo verzacht je de wrange smaak. Pluk niet te vroeg, want halfrijpe bessen zijn nog wranger.

Wanneer snoei je een appelbes?

Snoeimaanden: februari–maart.

Wanneer: In februari–maart, als de struik nog in rust is. De eerste jaren is snoeien niet nodig.

Hoe:

• Haal vanaf het vierde of vijfde jaar elk jaar een paar van de oudste, minst productieve stengels aan de grond weg.
• Knip dode, zieke en kruisende takken weg.
• Verwijder overtollige uitlopers aan de rand, zodat de struik niet te breed wordt.
• Neem nooit meer dan een derde van de stengels in één keer weg.

Let op: Hij draagt vruchten op oudere takken: alle takken inkorten kost je een groot deel van de oogst.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Uitlopers

In de herfst of het vroege voorjaar een uitloper met wortels afsteken en elders planten.

Zachte stekken

In juni stekken van 10–15 cm van jonge scheuten nemen, in vochtige stekgrond onder plastic.

Zaad

Zaden uit rijpe bessen in de herfst buiten in een pot zaaien; ze hebben de winterkou nodig om te kiemen.

Hoe komt een appelbes de winter door?

Winterhard tot −30 °C.

• Zeer winterhard, tot ongeveer −30 °C: in België nooit bescherming nodig.
• De bessen blijven vaak lang aan de struik hangen en zijn een wintervoorraad voor vogels.
• In een grote pot kan hij ook buiten overwinteren; zorg wel dat de pot niet in het water staat als het vriest.

Ziektes en plagen

• Vogels: Merels en spreeuwen eten de rijpe bessen. Een net over de struik vanaf augustus beschermt de oogst.
• Geel blad: Gele bladeren met groene nerven wijzen op te kalkrijke grond. Geef bladcompost en een zure mulch.
• Bladluis: Op jonge scheuten in het voorjaar. Meestal ruimen lieveheersbeestjes ze op; anders afspuiten met water.
• Te breed: Door uitlopers wordt de struik breder dan gepland. Steek de uitlopers elk jaar af.

Het jaar rond

• Februari: Snoeien: oudste stengels aan de grond wegnemen.
• Maart: Planten. Snoeien. Compost geven.
• April: Planten. Mulch aanbrengen.
• Mei: Bloei; bijen op de bloemen.
• Juni: Zachte stekken nemen. Water geven bij droogte.
• Augustus: Net over de struik tegen vogels. Eerste bessen oogsten.
• September: Oogsten en verwerken tot sap of jam.
• Oktober: Rode herfstkleur. Planten. Uitlopers afsteken.
• November: Planten. Zaad buiten zaaien.
• December: Overgebleven bessen laten hangen voor de vogels.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (augustus–september)

Pluk de trosjes in augustus en september, als de bessen helemaal paarszwart zijn en een beetje zacht aanvoelen; halfrijpe bessen zijn nog wranger. Wacht niet te lang, of de merels en spreeuwen halen ze. Knip hele trosjes af en ris de bessen thuis van de steeltjes. Rauw zijn ze zeer wrang, zoals de Engelse naam chokeberry zegt: gebruik ze liever verwerkt, in sap, jam, siroop of gebak, en meng ze met zoeter fruit zoals appel of peer. Je gebruikt ze zoals de bessen van de zwarte appelbes.

Bewaring

Verse bessen houden een tot twee weken in de koelkast. Je kan ze ook in een zak invriezen, tot een jaar: ingevroren bessen laten makkelijker hun sap los en gaan zo in muffins. Sap in uitgekookte flessen houdt een half jaar.

Let op: Rauw zijn de bessen zeer wrang: eet er hooguit een handje rauw en verwerk de rest. Kook, pers of bak ze heel en maal de pitjes niet fijn: zoals bij veel vruchten uit de rozenfamilie bevatten ze een beetje stoffen die blauwzuur kunnen vormen. Het sap geeft hardnekkige vlekken op kleding en houten planken. Verwar de bessen niet met de giftige zwarte besjes van bijvoorbeeld liguster of vuilboom: pluk enkel van je eigen struik.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Sap van appelbes en appel (Sap · ± 1,2 liter · 45 min + 1 uur uitlekken)
• Muffins met appelbes (Gerecht · 12 muffins · 40 min)

Goed voor dieren

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Wist je dat?

• De Engelse naam chokeberry verwijst naar de wrange smaak van de rauwe bessen, die je mond doet samentrekken.
• In Oost-Europa, onder meer in Polen, wordt appelbes op grote schaal geteeld voor sap en als natuurlijke kleurstof.
• Deze appelbes is een natuurlijke kruising tussen de rode appelbes (Aronia arbutifolia) en de zwarte appelbes (Aronia melanocarpa).