Gewone vlier

Hoe herken je een gewone vlier?

Groeivorm

Struik of kleine boom van 3–10 m, vaak meerstammig, met boogvormig overhangende takken.

Blad

Tegenoverstaand, geveerd met 5–7 gezaagde, spitse blaadjes. Gekneusd ruikt het blad onaangenaam.

Schors

Grijsbruin en kurkachtig gegroefd; jonge twijgen met opvallende wratjes (lenticellen) en zacht, wit merg.

Bloem

Grote platte schermen met romige, geurige bloempjes in mei–juni.

Vrucht

Hangende schermen met zwartpaarse bessen (augustus–september).

Bloei: mei–juni · Oogst en vruchten: mei–juni en augustus–september · Snoeien: november–maart

Herkennen per kenmerk: Gevinde bladeren · Tegenoverstaande bladeren · Zwarte bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Es Fraxinus excelsior: wordt een grote boom, heeft meer blaadjes en zwarte knoppen. Verschil met es

Waarom in je tuin?

• Geurige bloesem in mei–juni voor siroop, thee en beignets.
• Bessen in augustus–september voor confituur, en voor merels, lijsters en zwartkoppen.
• Groeit snel en bijna overal, ook in halfschaduw.
• Na een stevige snoei loopt hij gewoon weer uit.

Waar staat een gewone vlier graag?

• Zon tot halfschaduw; in de zon bloeit hij het rijkst.
• Voedselrijke, vochtige grond; op arme zandgrond blijft hij kleiner.
• Reken op 3–4 m breed; hij zaait zich makkelijk uit via de vogels.
• Mooi aan de rand van de tuin, in een houtkant of bij de composthoop.

Licht

Zon tot schaduw

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Normaal

Grootte

8 m hoog, 4 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Hondsroos: Bloesem in juni en rozenbottels in de herfst: samen een struweel vol vogelvoedsel.
• Hazelaar: Een inheemse struik voor dezelfde voedselrijke rand.
• Wilde kamperfoelie: Klimt door de vlier en geurt ’s avonds.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Samen een gemengde inheemse haag, goed voor vogels en insecten: eenstijlige meidoorn, sleedoorn, hazelaar, hondsroos, rode kornoelje, gelderse roos, wilde liguster, spaanse aak

Hoe en wanneer plant je een gewone vlier?

1. Plant van november tot maart, als wortelgoed of met kluit.
2. Graaf een ruim plantgat en meng er wat compost door.
3. Zet de struik even diep als hij stond en druk de grond aan.
4. Geef ruim water na het planten en het eerste jaar bij droogte.

Verzorgen

Water

Het eerste jaar bij droogte; in droge zomers vallen anders bloemen en bessen af.

Bemesten

Wat compost in het voorjaar; meer is niet nodig.

Zaailingen

Vogels zaaien hem overal uit: wied ongewenste zaailingen jong weg.

Oogsten

Pluk bloesem als de bloempjes net open zijn, en bessen als het hele scherm zwartpaars is.

Tip: Pluk vlierbloesem op een droge, zonnige ochtend en verwerk hem meteen: dan is de geur het sterkst.

Wanneer snoei je een gewone vlier?

Snoeimaanden: november–maart.

Wanneer: In de winterrust (november–maart).

Hoe:

• Zaag elk jaar enkele van de oudste takken aan de grond weg; jonge takken dragen de meeste bloemen.
• Haal dode en naar binnen groeiende takken weg.
• Een oude vlier mag je helemaal terugzetten, hij loopt opnieuw uit.

Let op: Snoei niet in het broedseizoen als er vogels in de struik nestelen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Winterstekken

Snijd in de winter stukken van 20–30 cm uit jonge takken en steek ze voor twee derde in de grond; ze wortelen makkelijk.

Zaaien

Zaai de pitjes uit rijpe bessen in de herfst buiten; ze kiemen in het voorjaar.

Hoe komt een gewone vlier de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• Vogels eten de laatste bessen tot in de winter: laat er gerust wat hangen.

Ziektes en plagen

• Zwarte luis: Kolonies zwarte bladluizen op de jonge scheuttoppen in het voorjaar. Meestal ruimen lieveheersbeestjes en mezen ze op; spuit eventueel met water.
• Judasoor: Bruine, oorvormige zwammen op dood vlierhout. Onschuldig voor de struik; haal dode takken weg als je ze niet wil.
• Droogte: Bloemen en bessen vallen af en de bladeren verwelken. Geef water en bedek de grond.

Het jaar rond

• Januari: Wintersnoei: oudste takken weg.
• Maart: Laatste maand voor snoei en planten.
• April: Bladluizen op jonge scheuten: laat de natuurlijke vijanden werken.
• Mei: Bloei: bloesem plukken voor siroop.
• Juni: Bloei loopt af; bloesem voor thee en beignets.
• Augustus: Bessen kleuren zwartpaars.
• September: Bessen oogsten en koken voor confituur of siroop.
• November: Planten en winterstekken.
• December: Wintersnoei.

Wat kan je ermee?

Eten en drinken

Vlierbloesem voor siroop, thee en beignets; de bessen gekookt voor confituur, siroop of wijn.

Voor de natuur

Bloemen voor insecten, bessen voor tientallen vogelsoorten.

Ook gebruikt voor

Van de holle takken maakte men vroeger fluitjes en blaaspijpjes.

Let op: Rauwe bessen, bladeren en stengels zijn licht giftig: eet de bessen alleen gekookt.

Eetbaar en bruikbaar

Bloesem (mei–juni)

Pluk de schermen op een droge, zonnige ochtend, als de meeste bloempjes net open zijn en zoet ruiken. Schud ze uit om insecten te verwijderen en spoel ze liever niet: het geurige stuifmeel geeft de smaak. Gebruik ze dezelfde dag, voor siroop, ‘champagne’, thee of beignets. Laat genoeg schermen hangen voor de bessen en de vogels.

Bessen (augustus–september)

Pluk alleen volledig rijpe, zwartpaarse schermen; zitten er nog groene of rode bessen tussen, wacht dan nog. Ris de bessen met een vork van de steeltjes en eet ze nooit rauw: altijd koken, voor siroop, gelei, confituur of soep.

Bewaring

Bloesem kan je drogen: leg de schermen op een rooster of hang ze ondersteboven op een luchtige, schaduwrijke plek, en bewaar de gedroogde bloempjes in een gesloten pot. Bessen kan je met steeltjes en al invriezen; bevroren gaan ze makkelijk los. Siroop en gelei houden een jaar in uitgekookte flessen en potten.

Fermenteren

Vlierbloesemchampagne: een licht bruisend drankje dat vergist met de wilde gisten op de bloesem. Ook vlierbessenwijn is een oude traditie.

Let op: Rauwe en onrijpe bessen, bladeren, stengels en schors van de vlier zijn licht giftig en kunnen misselijkheid en braken geven: verwijder alle steeltjes en kook de bessen altijd. Verwar de gewone vlier niet met kruidvlier (Sambucus ebulus), een giftige, kruidachtige plant van 1 à 2 m met rechtopstaande schermen en een onaangename geur, of met trosvlier (rode bessen in trosjes). Pluk nooit witte schermen van kruidachtige planten zoals fluitenkruid, gevlekte scheerling of berenklauw: vlier is een houtige struik. Pluk ver van drukke wegen en bespoten velden, en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Vlierbloesemsiroop (Siroop · ± 1,5 liter · 30 min + 24 uur trekken)
• Vlierbloesemchampagne (Fermentatie · ± 4 liter · 30 min + 1–2 weken)
• Vlierbessengelei (Gelei · ± 4 potjes van 250 ml · 1 uur)
• Vlierbloesembeignets (Gerecht · 4 personen · 20 min + 30 min rusten)
• Warme vlierbessensoep met appel (Gerecht · 4 personen · 20 min + 30 min koken)

Goed voor dieren

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Zweefvliegen

Open bloemen voor zweefvliegen; veel van hun larven eten bladluizen.

Lieveheersbeestjes

Bladluizen op de plant zijn voedsel voor lieveheersbeestjes en hun larven.

Wist je dat?

• Vlierbloesem geeft een heerlijke siroop; vogels verspreiden de bessen overal.
• Van de holle takken, met het zachte merg eruit, maakte men vroeger fluitjes en blaaspijpjes.
• Het judasoor, een zwam op oud vlierhout, is eetbaar en wordt in de Aziatische keuken gebruikt.
• Op vliertakken groeit vaak het judasoor, een paddenstoel waarvan de naam verwijst naar de legende dat Judas zich aan een vlier verhing.
• Biologen klemden vroeger plantendelen in het lichte, witte vliermerg om er met een scheermes dunne plakjes van te snijden voor de microscoop.