Blauwe bes

Hoe herken je een blauwe bes?

Groeivorm

Rechtopgaande, meerstammige struik van 1–2 m die elk jaar nieuwe scheuten uit de voet maakt.

Blad

Verspreid, ovaal, 3–8 cm, gaaf of fijn gezaagd; prachtige rode herfstkleur.

Schors

Groene tot rode twijgen met wratjes.

Bloem

Witte tot roze klokjes in trossen, april–mei.

Vrucht

Blauwe, berijpte bessen in juli–augustus; vanbinnen lichtgroen tot wit.

Verschil met de blauwe bosbes

De blauwe bosbes is een laag, wild struikje van heide en bossen, met kleinere bessen die ook vanbinnen blauw zijn.

Bloei: april–mei · Oogst en vruchten: juli–september · Snoeien: januari–maart

Herkennen per kenmerk: Rode herfstkleur · Blauwe bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Blauwe bosbes (Vaccinium myrtillus): lage wilde struikjes in heide en bossen.

Waarom in je tuin?

• Eigen blauwe bessen van juli tot september, met de juiste rassen.
• Witte klokjes in april–mei voor hommels en bijen.
• Prachtige rode herfstkleur.
• Groeit goed in een grote pot op terras of balkon.

Waar staat een blauwe bes graag?

• Volle zon: dan krijg je de meeste en zoetste bessen.
• Zure, humusrijke grond (pH 4–5,5) die vochtig blijft maar niet nat staat; niet op kalk of zware klei.
• Heb je geen zure grond, kweek hem dan in een bak of pot van minstens 40 cm doorsnee met zure potgrond.
• Reken op 1–1,5 m tussen de struiken, en zet ze niet onder of naast een notelaar.

Licht

Volle zon

Grond

Zure grond

Vocht

Vochtig tot nat

Grootte

2 m hoog, 1,5 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Rododendron: Houdt van dezelfde zure, humusrijke grond.
• Struikhei: Een lage zoom op zure grond die in augustus–september bloeit.
• Rode bosbes: Een groenblijvend bessenstruikje voor dezelfde zure grond.
• Grote veenbes: Kruipt als bodembedekker rond de struiken op zure, vochtige grond, met rode bessen in de herfst.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Houdt van de zure grond bij: grove den, zwarte den, weymouthden, zomereik, wintereik, mammoetboom
• Houden net als deze plant van zure grond: struikhei, rododendron, skimmia, framboos, toverhazelaar, brem, gaspeldoorn, camelia

Liever niet bij

• De notelaar scheidt juglon af, waar deze plant gevoelig voor is: okkernoot
• Niet onder de dichte kroon van deze bomen planten: fijnspar, gewone zilverspar, kaukasische zilverspar, douglasspar, taxus, witte paardenkastanje, noorse esdoorn, gewone esdoorn

Hoe en wanneer plant je een blauwe bes?

1. Plant van oktober tot maart; een plant uit pot kan ook later in het voorjaar.
2. Graaf een ruim plantgat en vul het met zure potgrond (rododendrongrond), gemengd met wat dennenschors.
3. Zet de struik niet dieper dan hij stond en giet aan met regenwater.
4. Plant twee of meer rassen bij elkaar: ze bestuiven elkaar en geven meer en grotere bessen.

Verzorgen

Water

Houd de grond vochtig, zeker in een pot. Gebruik regenwater: kraanwater is vaak kalkrijk.

Bemesten

In april en juni een meststof voor zuurminnende planten (rododendron- of bessenmest); geen kalk.

Mulchen

Een laag dennenschors of dennennaalden van 5 cm houdt de grond zuur, koel en vochtig.

Oogsten

Pluk elke week: een bes is rijp als ze helemaal blauw is en makkelijk loskomt. Na de pluk rijpt ze niet meer na.

Vogels

Leg een net over de struiken zodra de eerste bessen kleuren.

Tip: Plant rassen met een verschillende rijptijd, zoals ‘Duke’ (vroeg), ‘Bluecrop’ (midden) en ‘Elliott’ (laat): ze bestuiven elkaar en je oogst van juli tot september.

Wanneer snoei je een blauwe bes?

Snoeimaanden: januari–maart.

Wanneer: In de winter (januari–maart).

Hoe:

• De eerste jaren alleen dode, zwakke en laag over de grond liggende takken weg.
• Zaag vanaf het vijfde jaar elk jaar 1–2 van de oudste takken aan de voet weg.
• Knip dunne, slappe twijgjes weg: de mooiste bessen groeien op stevige twee- en driejarige takken.

Let op: Alleen op zure grond (pH 4–5,5); geef regenwater in plaats van kraanwater.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Stekken

Neem in juni–juli zachte topstekjes of in de winter houtige stekken en laat ze wortelen in zure stekgrond, onder plastic of glas.

Afleggen

Buig een lage tak naar de grond, dek hem af met zure grond en maak hem na een jaar los.

Hoe komt een blauwe bes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• In een pot: zet hem in de winter beschut tegen een muur en laat de potgrond niet uitdrogen.
• De rode twijgen geven de kale struik ook in de winter kleur.

Ziektes en plagen

• Gele bladeren: Geel blad met groene nerven: de grond is niet zuur genoeg, of je geeft kalkrijk kraanwater. Geef regenwater, zure meststof en een mulch van dennenschors.
• Monilia: Bessen verschrompelen tot harde, grijze mummies en vallen af. Raap ze op en ruim ze op, zodat de schimmel niet overwintert.
• Wortelrot: De plant verwelkt terwijl de grond nat is. Zorg voor een goede afwatering, zeker in een pot met een gat in de bodem.
• Suzuki-fruitvlieg: Zachte, ingezakte bessen met kleine maden in de nazomer. Pluk vaak en volledig, en ruim afgevallen bessen op.
• Vogels: Merels halen de rijpe bessen weg. Een net helpt.

Het jaar rond

• Januari: Wintersnoei: oudste takken weg.
• Februari: Wintersnoei.
• Maart: Laatste snoei; mulchen met dennenschors; planten.
• April: Bloei; eerste keer bemesten met zure meststof.
• Juni: Tweede keer bemesten; net over de struiken.
• Juli: De oogst begint.
• Augustus: Volle oogst; regenwater geven bij droogte.
• September: Laatste bessen van late rassen.
• Oktober: Rode herfstkleur; planten kan weer.

Wat kan je ermee?

Eten en drinken

Blauwe bessen, vers of ingevroren.

Tuin en landschap

Mooie herfstkleur; past bij rododendron en heide op zure grond.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (juli–september)

Pluk blauwe bessen pas als ze helemaal blauw zijn, ook rond het steeltje, en wacht dan nog een paar dagen: dan zijn ze het zoetst. Ze rijpen gespreid over enkele weken; rol ze met je duim van de tros, de onrijpe blijven hangen. Vers, in pannenkoeken, muffins, taart, confituur of ingevroren in smoothies.

Bewaring

Was ze niet voor het bewaren: het waslaagje beschermt ze. Zo blijven ze tot twee weken goed in de koelkast. Invriezen gaat zeer goed, los op een plaat.

Let op: Gekweekte blauwe bessen zijn veilig. Pluk je wilde blauwe bosbessen, was ze dan goed, want ze groeien laag bij de grond (vossenlintworm). Verwar ze niet met giftige blauwzwarte bessen van bijvoorbeeld liguster of wilde wingerd.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Blauwebessenconfituur (Jam · ± 4 potten · 30 min)
• Blauwebessencompote (Compote · 4 personen · 15 min)
• Blauwebessenmuffins (Gerecht · 12 muffins · 20 min + 25 min bakken)
• Blauwebessenazijn (Azijn · ± 500 ml · 15 min + 2 weken trekken)

Goed voor dieren

Hommels

Nectar en stuifmeel voor hommels, ook uit diepe bloemen en vroeg in de lente.

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Wist je dat?

• Heeft zure grond (pH 4–5,5) nodig; in gewone tuingrond kweek je hem best in een bak met zure potgrond.
• Anders dan de wilde blauwe bosbes is de gekweekte blauwe bes vanbinnen licht: je krijgt er geen blauwe mond van.
• Hier en daar is hij verwilderd in vochtige heide en venen, waar vogels de zaadjes uit de bessen verspreiden.
• De blauwe bes is een jong gewas: begin 20e eeuw maakten de Amerikaanse botanicus Frederick Coville en teler Elizabeth White er in New Jersey een cultuurplant van.
• Snij een blauwe bes open en het vruchtvlees is lichtgroen tot wit. Bij de wilde blauwe bosbes van onze heide en bossen is het vruchtvlees blauwpaars.