Bergamotplant

Hoe herken je een bergamotplant?

Groeivorm

Rechtopgaande pol van 70–120 cm hoog en 45–60 cm breed, met vierkante stengels; breidt zich langzaam uit met ondiepe uitlopers.

Blad

Tegenoverstaand, eirond tot lancetvormig, 7–15 cm, gezaagd; donkergroen en sterk geurend.

Bloem

Dichte kransen van buisvormige lipbloemen bovenop de stengel, omringd door roodachtige schutbladen, van juli tot september.

Geur

Het blad ruikt kruidig en fris, wat aan bergamot en munt doet denken.

Wortels

Ondiepe, kruipende wortelstokken; het hart van de pol sterft na een paar jaar af.

Bloei: juli–september · Oogst en vruchten: mei–september · Zaaien: maart–april · Planten: maart–mei en september–oktober · Snoeien: maart en september

Waarom in je tuin?

• Bloeit van juli tot september met opvallende, scharlakenrode bloemkransen.
• Een topper voor hommels, bijen en vlinders.
• Het geurige blad en de bloemen zijn eetbaar: blad in thee, bloemblaadjes in een salade.
• Een van de weinige rijk bloeiende vaste planten voor vochtige grond in zon of halfschaduw.
• De bolronde zaadhoofdjes blijven in de winter mooi staan.

Waar staat een bergamotplant graag?

• Zon of halfschaduw; in volle zon enkel als de grond vochtig blijft.
• Humusrijke leem- of kleigrond, zuur tot neutraal, die normaal tot vochtig blijft.
• Een luchtige plek waar de wind tussen de planten door kan: dat beperkt meeldauw.
• Plant 45–60 cm uit elkaar en zet hem niet tegen een warme, droge muur.

Licht

Zon en halfschaduw

Grondsoort

Leem of klei

Zuurtegraad

Zuur of neutraal

Vocht

Normaal of nat

Grootte

1 m hoog, 0,5 m breed

Winterhard

Winterhard (tot -30 °C)

Mooi samen met

• Leverkruid: Houdt van dezelfde vochtige grond en lokt ook veel vlinders.
• Kattenstaart: Paarse aren naast rode kransen, op dezelfde vochtige plek.
• Zonnehoed: Bloeit tegelijk en geeft een vrolijke, natuurlijke border.
• Vlambloem: Geurige pluimen in dezelfde zomer, in dezelfde vochtige, rijke grond.
• Siergras: Luchtige halmen die de rode bloemen mooi laten uitkomen.

Hoe en wanneer plant je een bergamotplant?

Planten in maart–mei en september–oktober.

1. Plant in maart–mei of in september–oktober, als de grond niet bevroren of te nat is.
2. Graaf een plantgat twee keer zo breed als de kluit en meng er een paar scheppen compost door.
3. Zet de plant even diep als in de pot en druk de grond goed aan.
4. Houd 45–60 cm tussen de planten, zodat er lucht tussen kan.
5. Geef meteen flink water en leg een laag mulch van compost of bladaarde rond de voet.

Verzorgen

Water

Houd de grond vochtig, ook na het eerste jaar. Geef in droge periodes water aan de voet, niet over het blad.

Bemesten

In het voorjaar wat compost. Niet te veel stikstof: zacht blad is gevoeliger voor meeldauw.

Mulchen

Een laag compost of bladaarde in het voorjaar houdt de grond koel en vochtig.

Uitgebloeide bloemen

Knip uitgebloeide kransen weg voor een langere bloei, of laat de laatste staan voor het wintersilhouet.

Scheuren

Om de drie jaar de pol opnemen en scheuren; het afgestorven hart gooi je weg.

Oogsten

Pluk blad voor thee net voor of tijdens de bloei en laat het in de schaduw drogen.

Tip: Geef in droge zomers op tijd water aan de voet en zet de planten niet te dicht: vochtige grond en een luchtige stand zijn het beste middel tegen meeldauw.

Wanneer snoei je een bergamotplant?

Snoeimaanden: maart en september.

Wanneer: Knip de afgestorven stengels in maart terug tot net boven de grond. Is het blad na de bloei zwaar aangetast door meeldauw, dan mag je in september al terugknippen.

Hoe:

• Knip uitgebloeide bloemkransen in de zomer weg tot boven een bladpaar; zo komen er nog zijbloemen.
• Knip in september stengels met veel meeldauw weg en gooi ze niet op de composthoop.
• Laat gezonde stengels met zaadhoofdjes staan tot maart: ze zijn mooi in de winter.
• Knip in maart alle oude stengels tot net boven de grond, voor de nieuwe scheuten uitlopen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Scheuren

In maart–april of in september–oktober de pol opgraven en jonge, gezonde stukken van de rand afsteken. Het houtige hart gooi je weg.

Stekken

In april–mei jonge scheuten van 5–8 cm aan de voet afsnijden en in vochtige stekgrond zetten. Na een paar weken wortels.

Zaaien

In maart–april binnen zaaien op 15–20 °C en het zaad nauwelijks bedekken. Uitplanten na half mei. Rassen komen niet echt uit zaad.

Hoe komt een bergamotplant de winter door?

Winterhard tot −30 °C.

• Volledig winterhard, tot ongeveer −30 °C: in België geen bescherming nodig.
• Bovengronds sterft de plant af; in het voorjaar loopt hij opnieuw uit vanuit de wortelstokken.
• In een pot: zet de pot tegen een muur en laat de aarde niet uitdrogen, ook niet in de winter.

Ziektes en plagen

• Meeldauw: Wit poeder op het blad vanaf juli, vooral bij droge grond en stilstaande lucht. Water geven, ruimte laten, aangetaste stengels wegknippen en kiezen voor minder gevoelige rassen.
• Slakken: Vreten aan de jonge scheuten in april–mei. Raap ze ’s avonds of zet een bierval.
• Kaal hart: Het midden van de pol sterft af en bloeit niet meer. Scheur de plant en plant alleen de jonge randstukken terug.
• Uitbreiden: In goede grond kruipt hij verder dan gewenst. Steek in het voorjaar de uitlopers af met een spade.

Het jaar rond

• Maart: Oude stengels wegknippen. Planten of scheuren. Binnen zaaien.
• April: Binnen zaaien. Stekken nemen. Mulch aanbrengen.
• Mei: Zaailingen na half mei uitplanten. Letten op slakken.
• Juni: Water geven bij droogte. Blad plukken voor thee.
• Juli: Begin van de bloei. Uitgebloeide kransen wegknippen.
• Augustus: Volle bloei. Grond vochtig houden.
• September: Einde van de bloei. Stengels met meeldauw wegknippen. Planten of scheuren.
• Oktober: Planten of scheuren.
• November: Gezonde zaadhoofdjes laten staan.
• December: Rust.

Eetbaar en bruikbaar

Bloemen (juli–september)

De rode, roze of paarse bloemkransen van juli tot september zijn eetbaar: ris de buisbloempjes los over salade, fruit of gebak, of trek er thee van. Ze smaken zoet en kruidig.

Blad (mei–augustus)

Pluk de blaadjes van mei tot augustus, het liefst voor de bloei. Ze ruiken naar bergamot (zoals Earl Grey) met een vleugje munt en tijm; in Noord-Amerika werd er de Oswego-thee van gemaakt. De verwante Monarda fistulosa smaakt kruidiger, meer naar oregano, en kan je ook als keukenkruid gebruiken.

Bewaring

Droog blad en bloemen in kleine bosjes of los op een rooster, op een luchtige, donkere plek. Bewaar ze in een gesloten pot, donker, tot een jaar.

Let op: Bergamotplant als thee of versiering in gewone hoeveelheden is veilig; drink er tijdens de zwangerschap geen grote hoeveelheden van. Het blad krijgt in droge zomers vaak meeldauw: pluk dan enkel gezonde blaadjes.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Oswego-thee (Thee · 1 theepot (± 750 ml) · 10 min)
• Zomerfruit met bergamotbloemen en honing (Gerecht · 4 personen · 15 min)

Goed voor dieren

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Vlinders

Nectar voor dagvlinders.

Wist je dat?

• De naam bergamotplant komt van de geur van het blad, die doet denken aan de bergamot, de citrusvrucht die Earl Grey-thee zijn smaak geeft. Die thee zelf wordt met de citrusvrucht gemaakt, niet met deze plant.
• Het geslacht Monarda is genoemd naar Nicolás Monardes, een Spaanse arts uit de 16de eeuw die over planten uit de Nieuwe Wereld schreef.
• In Noord-Amerika bezoeken kolibries de rode bloemen; daar heet de plant ook Oswego tea, omdat het blad er al lang als thee gebruikt wordt.