Mahonie

Hoe herken je een mahonie?

Groeivorm

Groenblijvende struik van 1–2 m die zich traag uitbreidt met uitlopers.

Blad

Verspreid, geveerd met 5–9 glanzende, stekelig getande blaadjes; in de winter vaak roodachtig.

Schors

Grijsbruin; het hout is geel.

Bloem

Rechtopstaande trossen gele, geurige bloemen in maart–mei.

Vrucht

Blauwzwarte, berijpte bessen, eetbaar maar zuur.

Verschil met de hulst

De hulst heeft enkelvoudig blad en rode bessen.

Bloei: maart–mei · Oogst en vruchten: juli–augustus · Snoeien: mei–juni

Herkennen per kenmerk: Gevinde bladeren · Stekelige bladeren · Groenblijvend blad · Gele bloemen in het voorjaar · Blauwe bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Hulst Ilex aquifolium: enkelvoudig blad en rode bessen. Verschil met hulst

Waarom in je tuin?

• Groenblijvend en sterk, ook in diepe schaduw en onder bomen.
• Gele, geurende bloei in maart–mei: vroege nectar voor hommelkoninginnen.
• Blauwzwarte bessen voor vogels, en bruikbaar voor gelei.
• Blad dat in de winter rood of brons kleurt.

Waar staat een mahonie graag?

• Zon tot diepe schaduw, ook onder bomen; beschut tegen koude, droge wind blijft het blad het mooist.
• Bijna elke grond die niet te nat is, ook de drogere grond onder bomen.
• Reken op 1–1,5 m breed; via uitlopers wordt een groep langzaam breder.
• Niet aan een bosrand of bij een natuurgebied: vogels verspreiden de zaden.

Licht

Zon tot schaduw

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Normaal

Grootte

2 m hoog, 1,5 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Hulst: Een inheemse, groenblijvende struik voor dezelfde schaduwplek, met rode bessen in de winter.
• Toverhazelaar: Bloeit in de winter, vóór de mahonie: samen een lange reeks vroege bloemen.
• Gele kornoelje: Gele bloemetjes in februari–maart voor de eerste bijen, net voor de mahonie bloeit.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Verdraagt schaduw en past onder grote bomen zoals: ginkgo, vederesdoorn, es, valse christusdoorn, spaanse aak, witte esdoorn

Hoe en wanneer plant je een mahonie?

1. Plant uit pot in het voorjaar (maart–april) of in de vroege herfst (september–oktober).
2. Als bodembedekker onder bomen: zo’n 3 planten per m².
3. Meng wat compost door de plantgrond, zeker onder bomen, waar de grond arm en droog is.
4. Geef na het planten flink water, en het eerste jaar bij droogte.

Verzorgen

Water

Het eerste jaar bij droogte; daarna zelden nodig.

Bemesten

Wat compost of bladaarde in het voorjaar.

Zaailingen

Vogels zaaien hem uit: trek zaailingen in en rond de tuin jong uit.

Oogsten

Pluk de bessen in de zomer als ze blauwzwart en berijpt zijn, voor een zure gelei.

Tip: Zoek je een groenblijvende struik voor de schaduw, denk dan eerst aan de inheemse hulst. Plant je toch een mahonie, zet hem dan ver van bos en natuur en trek zaailingen tijdig uit.

Wanneer snoei je een mahonie?

Snoeimaanden: mei–juni.

Wanneer: Na de bloei (mei–juni).

Hoe:

• Knip lange, kale stengels laag terug; ze lopen vanuit de voet weer uit.
• Een oude, kale groep kan je na de bloei helemaal tot op 20–30 cm terugzetten; hij loopt weer dicht uit.
• Knip verdroogde of door vorst beschadigde bladeren weg.

Let op: Wie na de bloei alle bloeitakken wegknipt, heeft dat jaar geen bessen: laat er wat staan voor de vogels. Draag handschoenen, want de blaadjes prikken.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Uitlopers

Steek in het voorjaar een uitloper met wortels los van de moederplant en plant hem apart.

Zaaien

Zaai de pitjes van rijpe bessen in de herfst buiten; ze kiemen na de winter.

Hoe komt een mahonie de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard; het blad kleurt in de winter rood tot paars.
• Koude, droge wind kan het blad bruin laten verdrogen; knip lelijke bladeren na de winter weg.

Ziektes en plagen

• Roest: Paarsrode vlekken op het blad en bruine sporenhoopjes aan de onderkant. Haal aangetaste bladeren weg en zorg voor luchtige groei.
• Meeldauw: Witte laag op het jonge blad in de zomer; meestal onschuldig. Knip de ergste scheuten weg.
• Verwildering: Zaailingen duiken op in hagen en bossen. Trek ze jong uit; oudere planten graaf je met wortels en uitlopers uit.

Het jaar rond

• Maart: Eerste bloemen: nectar voor hommelkoninginnen. Planten kan.
• April: Volle bloei.
• Mei: Na de bloei snoeien.
• Juni: Laatste snoeimaand; de bessen zwellen.
• Augustus: Bessen rijp: oogsten voor gelei of laten hangen voor de vogels.
• Oktober: Planten; zaailingen in en rond de tuin uittrekken.
• December: Rood tot paars winterblad.

Wat kan je ermee?

Tuin en landschap

Groenblijvende struik voor schaduw en onder bomen.

Voor de natuur

Vroege bloei voor hommels; vogels eten de bessen.

Eten en drinken

De zure bessen zijn bruikbaar voor gelei.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (juli–augustus)

Pluk de trossen blauwzwarte, berijpte bessen in de zomer, als ze zacht zijn. Rauw zijn ze erg zuur en wat bitter; met suiker gekookt geven ze een donkerrode, frisse gelei of siroop. Meng ze gerust met appel of zoeter fruit.

Bewaring

De bessen kan je invriezen tot je genoeg hebt. Gelei en siroop bewaar je in afgesloten, schone potten en flessen.

Let op: Eet de bessen met mate en niet in grote hoeveelheden rauw. Wortels, stammen en schors bevatten veel berberine en zijn niet om te eten. Verwar mahonie niet met hulst of met andere struiken met blauwzwarte bessen: het geveerde, stekelige blad en de gele voorjaarsbloemen zijn kenmerkend.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Mahoniegelei met appel (Gelei · ± 3 potten · 1 uur + 3 uur uitlekken)
• Mahoniesiroop (Siroop · ± 400 ml · 30 min + 2 uur uitlekken)
• Zure mahoniesaus bij wild en gevogelte (Gerecht · ± 2 potjes van 200 ml · 35 min)

Goed voor dieren

Hommels

Nectar en stuifmeel voor hommels, ook uit diepe bloemen en vroeg in de lente.

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Wist je dat?

• Een van de eerste nectarbronnen voor hommelkoninginnen in het voorjaar.
• Botanici rekenen de mahonie tegenwoordig tot het geslacht Berberis, net als de zuurbes; vandaar de naam Berberis aquifolium.
• Inheemse volken in Noord-Amerika verfden met de gele wortels en het gele hout.
• Mahonie is genoemd naar Bernard McMahon, een Amerikaanse kweker die zaden opkweekte die de expeditie van Lewis en Clark in het westen van Noord-Amerika had verzameld.
• Het gele hout dankt zijn kleur aan berberine. Inheemse Amerikanen verfden er onder meer manden en stoffen geel mee.