Es

Hoe herken je een es?

Groeivorm

Grote boom van 20–35 m met een hoge, lichte en open kroon; als knotboom laag en breed.

Blad

Tegenoverstaand, geveerd met 9–13 langwerpige, gezaagde blaadjes. Loopt laat uit, vaak pas in mei, en valt in de herfst vaak nog groen af.

Schors en knoppen

Jong glad en groengrijs, later lichtgrijs met een fijn netwerk van ribbels. Knoppen fluweelachtig en mat zwart.

Bloem

Paarszwarte trosjes zonder kroonblaadjes in april, vóór het blad uitloopt.

Vrucht

Trossen gevleugelde nootjes (‘sleuteltjes’) die tot diep in de winter blijven hangen.

Verschil met de wilde lijsterbes

Bij de wilde lijsterbes staan de bladeren verspreid, niet tegenover elkaar.

Verschil met de vederesdoorn

De vederesdoorn heeft slechts 3–5 blaadjes en groene twijgen.

Bloei: april · Oogst en vruchten: juni–juli · Snoeien: november–maart

Herkennen per kenmerk: Gevinde bladeren · Tegenoverstaande bladeren · Gevleugelde zaadjes

Lijkt op, maar is het niet

• Wilde lijsterbes Sorbus aucuparia: bladeren staan verspreid, niet tegenover elkaar. Verschil met wilde lijsterbes
• Vederesdoorn Acer negundo: slechts 3–5 blaadjes en groene twijgen. Verschil met vederesdoorn

Waarom in je tuin?

• Een inheemse boom die belangrijk is voor mossen, korstmossen en insecten.
• Een lichte kroon die laat uitloopt: onder een es groeit nog veel.
• Als knotboom past hij langs een sloot of in een ruime tuin, en levert hij brandhout.
• Gezonde, oude essen zijn waardevol: misschien kunnen ze de essentaksterfte weerstaan.

Waar staat een es graag?

• Zon tot halfschaduw; jonge essen verdragen wat schaduw, oude bomen willen licht.
• Vochtige, voedselrijke grond, liefst kalkrijk: langs beken, in valleien en op leem of klei.
• Reken op een kroon van 15 m breed of meer: als vrijstaande boom alleen voor een weide, een park of een heel ruime tuin. Als knotboom past hij langs een sloot of weide.
• Plant hem niet waar een vallende tak schade kan doen, zoals bij een speeltuin of een oprit: door essentaksterfte kunnen dode takken afbreken.

Licht

Zon of halfschaduw

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Vochtig tot nat

Grootte

30 m hoog, 15 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Zwarte els: Een inheemse boom voor dezelfde vochtige grond langs beken.
• Hazelaar: Een inheemse struik voor de onderlaag van een houtkant met essen.
• Daslook: Bloeit wit in april–mei onder essen op vochtige, kalkrijke grond.
• Gewone vlier: Groeit graag op dezelfde voedselrijke, vochtige grond, met bloesem en bessen.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Verdragen de schaduw onder deze boom: mahonie, rododendron, olijfwilg, skimmia, haagliguster, camelia, altijdgroene sneeuwbal, haagkamperfoelie

Hoe en wanneer plant je een es?

1. Door essentaksterfte plant je voorlopig beter een andere inheemse boom, zoals zomereik, zwarte els, winterlinde of haagbeuk.
2. Wil je toch een es, bijvoorbeeld als knotboom, plant dan van november tot maart een jonge boom als wortelgoed.
3. Zet een steunpaal aan de windkant en bescherm de stam tegen konijnen en reeën.
4. Geef ruim water na het planten en het eerste jaar bij droogte.
5. Spaar zaailingen en jonge essen die gezond blijven: misschien zijn ze weerbaar tegen de ziekte.

Verzorgen

Controle

Kijk elke zomer naar dode twijgtoppen, verwelkt blad en donkere vlekken op de schors: tekenen van essentaksterfte.

Veiligheid

Laat bomen langs paden, wegen en speelplaatsen geregeld nakijken door een boomverzorger, zeker bij rot aan de stamvoet.

Zaailingen

Een es zaait zich makkelijk uit: wied ongewenste zaailingen jong, met wortel en al.

Water

Het eerste jaar bij droogte; op vochtige grond daarna niet meer nodig.

Tip: Heb je een gezonde, oude es in een ruime tuin of weide? Laat hem staan zolang hij veilig is: bomen die de ziekte weerstaan, zijn goud waard voor de toekomst van de es.

Wanneer snoei je een es?

Snoeimaanden: november–maart.

Wanneer: Dode, zieke en gebroken takken kan je het hele jaar verwijderen. Vormsnoei en knotten in de winterrust.

Hoe:

• Bomen met essentaksterfte verliezen dode takken: controleer bomen langs wegen en paden op veiligheid.
• Knot een knotes om de 5–10 jaar: zaag alle takken net boven de knot af.
• Geef een jonge boom vorm met één doorgaande stam en haal concurrerende toppen tijdig weg.

Let op: Klim niet zelf in een zieke es: dood essenhout wordt snel bros. Laat grote of zieke bomen door een boomverzorger snoeien of vellen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaaien

Pluk de sleuteltjes in de herfst van een gezonde boom en zaai ze buiten in een zaaibed; ze kiemen meestal pas in het tweede voorjaar.

Zaailingen

Een zaailing uit je tuin kan je in de winter verplanten, liefst nog klein.

Hoe komt een es de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• In de winter herken je hem aan de dikke, mat zwarte knoppen en de sleuteltjes die nog aan de boom hangen.

Ziektes en plagen

• Essentaksterfte: Een schimmel uit Azië doet twijgen en takken afsterven: verwelkt blad in de zomer, dode toppen, donkere vlekken op de schors en veel nieuwe scheuten op de stam. Er is geen remedie. Een klein deel van de essen blijkt weinig vatbaar: spaar gezonde bomen, en laat zieke bomen bij paden en gebouwen tijdig vellen.
• Stamvoetrot: Bij zieke essen rot de stamvoet vaak, soms met honingzwam. De boom kan dan plots omvallen, ook met een nog groene kroon: laat hem controleren.
• Zaailingen: Essen zaaien zich massaal uit in borders en hagen. Trek ze jong uit, met wortel en al.

Het jaar rond

• Januari: Knotten en vormsnoei in de winterrust.
• Februari: Knotten; planten bij zacht weer.
• Maart: Laatste maand om te knotten en te planten.
• April: Bloei: paarszwarte trosjes, vóór het blad.
• Mei: Het blad loopt laat uit.
• Juli: Kijk naar tekenen van essentaksterfte: verwelkt blad en dode toppen.
• Augustus: Laat zieke bomen bij paden en gebouwen nakijken.
• Oktober: Sleuteltjes plukken om te zaaien; het blad valt vaak nog groen.
• November: Knot- en snoeiseizoen begint; dode takken weg.
• December: Knotten en snoeien.

Wat kan je ermee?

Hout

Taai, veerkrachtig hout voor gereedschapsstelen, sportmateriaal en meubels.

Ook gebruikt voor

Uitstekend brandhout dat zelfs vers goed brandt; vroeger ook als knotboom voor geriefhout.

Voor de natuur

Belangrijk voor mossen, korstmossen en insecten.

Eetbaar en bruikbaar

Blad (juni–juli)

In juni en juli pluk je volgroeide, gezonde bladeren voor frênette, een licht bruisend, gegist drankje uit Frankrijk. Droog ze eerst in de schaduw.

Zaden (juni–juli)

De jonge, groene ‘sleuteltjes’ in juni en juli, zolang ze zacht zijn en je ze met een nagel doorknipt. In Engeland legt men ze van oudsher in kruidenazijn in, als een soort kappertjes. Oudere, taaie of bruine sleutels zijn te bitter en te vezelig.

Bewaring

Gedroogde bladeren blijven een jaar goed in een papieren zak of pot. Ingelegde sleuteltjes laat je een maand rijpen; ongeopend blijven ze een jaar goed.

Fermenteren

Frênette: een aftreksel van essenbladeren met suiker en citroenzuur, met gist vergist tot een licht bruisend drankje met weinig alcohol. Vroeger werd het op het Franse platteland in de zomer gedronken.

Let op: Verwar es niet met vlier, waarvan het blad giftig is (minder en bredere blaadjes, onaangename geur), of met andere bomen met geveerd blad. De es heeft tegenoverstaande bladeren met 7 tot 13 gezaagde blaadjes en dikke zwarte knoppen; de lijsterbes heeft verspreid staande bladeren. Eet de sleuteltjes alleen gekookt en ingelegd, en in kleine hoeveelheden. Pluk ver van drukke wegen en bespoten velden, en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Frênette (essenbladdrank) (Fermentatie · ± 5 liter · 1 uur + 3–4 weken)
• Ingelegde essensleutels (Azijn · 1 pot van 350 ml · 45 min + 1 maand rijpen)
• Essenbladthee (Thee · ± 25 kopjes · 15 min + 1 week drogen)
• Gefrituurde essensleutels in beslag (Gerecht · 4 personen, als hapje · 30 min)

Goed voor dieren

Rupsen

Waardplant: rupsen van vlinders of nachtvlinders eten van het blad.

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Wist je dat?

• De es wordt zwaar getroffen door essentaksterfte, een ziekte veroorzaakt door een schimmel uit Azië.
• In de Noorse mythologie is Yggdrasil, de wereldboom, een es.
• Essenhout brandt zelfs vers goed, en het taaie hout dient voor gereedschapsstelen en sportmateriaal.
• In de Noorse mythologie is Yggdrasil, de wereldboom die de negen werelden met elkaar verbindt, een es.
• Een es kan mannelijke, vrouwelijke of tweeslachtige bloemen dragen, en sommige bomen wisselen daarin van jaar tot jaar.