Zwarte appelbes

Hoe herken je een zwarte appelbes?

Groeivorm

Struik van 1–2 m met veel takken vanuit de voet; vormt worteluitlopers.

Blad

Verspreid, omgekeerd eirond, 4–7 cm, fijn gezaagd, glanzend donkergroen, met donkere kliertjes langs de middennerf; schitterend rood in de herfst.

Schors

Grijsbruin en glad.

Bloem

Witte bloemen (1 cm) met roze helmknoppen in kleine schermen, mei.

Vrucht

Glanzend zwarte bessen (6–10 mm) in trosjes, augustus–september; rauw wrang.

Verschil met het Amerikaans krentenboompje

Het krentenboompje is een grote struik met witte sterbloemen in trossen in april en zoete, paarse besjes in juni.

Verschil met de rode appelbes

De rode appelbes heeft een viltige onderkant van het blad en rode bessen.

Bloei: mei · Oogst en vruchten: augustus–september · Snoeien: november–maart

Herkennen per kenmerk: Rode herfstkleur · Zwarte bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Amerikaans krentenboompje Amelanchier lamarckii: een grote struik met witte sterbloemen in trossen in april en zoete, paarse besjes in juni. Verschil met amerikaans krentenboompje
• Rode appelbes (Aronia arbutifolia): viltige onderkant van het blad en rode bessen.

Waarom in je tuin?

• Bessen in augustus–september voor sap, siroop, confituur of om te drogen.
• Witte bloemen in mei voor bijen; vogels eten de bessen.
• Een vuurrode herfstkleur.
• Sterk en makkelijk: verdraagt natte en droge grond, zon en halfschaduw.
• Zelfbestuivend: één struik geeft al een oogst.

Waar staat een zwarte appelbes graag?

• Zon tot halfschaduw; in de zon krijg je de meeste bessen en de mooiste herfstkleur.
• Bijna elke grond, van natte klei tot droge zandgrond.
• Reken op ongeveer 1,5 m breed, en wat ruimte voor de uitlopers.
• Ook geschikt voor een vrij uitgroeiende haag of een natte hoek van de tuin.

Licht

Zon of halfschaduw

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Droog tot nat

Grootte

2 m hoog, 1,5 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Amerikaans krentenboompje: Ook uit Noord-Amerika: witte bloei in het voorjaar, bessen en een rode herfstkleur.
• Gelderse roos: Houdt ook van een vochtige plek; witte schermen in mei en rode bessen in de herfst.
• Rode kornoelje: Na de rode herfstkleur van de appelbes geven de roodachtige twijgen kleur in de winter.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Past aan de rand van of onder de lichte kroon van: ginkgo, vederesdoorn, es, valse christusdoorn, spaanse aak, witte esdoorn

Hoe en wanneer plant je een zwarte appelbes?

1. Plant van november tot maart, als wortelgoed of uit pot.
2. Zet de struiken 1–1,5 m uit elkaar; in een vrij uitgroeiende haag 80 cm–1 m.
3. Zet de plant even diep als hij stond en meng wat compost door de grond.
4. Wil je de uitlopers in toom houden, zet hem dan in een gazon (maaien houdt ze kort) of plaats een wortelscherm.

Verzorgen

Water

Het eerste jaar bij droogte; daarna zelden nodig.

Bemesten

Wat compost in het voorjaar volstaat.

Uitlopers

Steek ongewenste worteluitlopers met een spade weg, of gebruik ze om nieuwe planten te maken.

Oogsten

Knip de trosjes af als de bessen helemaal zwart en iets zacht zijn, vanaf eind augustus; goed rijpe bessen zijn minder wrang.

Tip: Meng de bessen met appels of peren in compote of confituur: de appelbes geeft een diepe kleur, de appel de zoetheid.

Wanneer snoei je een zwarte appelbes?

Snoeimaanden: november–maart.

Wanneer: In de winter (november–maart).

Hoe:

• Weinig nodig: zaag elk jaar enkele van de oudste takken aan de voet weg, zodat de struik jong en open blijft.
• Laat telkens genoeg sterke jonge scheuten uit de voet staan om de oude takken te vervangen.
• Steek ongewenste uitlopers weg.

Let op: Knip de struik niet kort als een haag: dan verlies je een groot deel van de bloemknoppen en de bessen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Uitlopers

Steek in de winter een worteluitloper met wortels los van de moederplant en plant hem apart.

Zomerstekken

Neem in juni–juli halfrijpe stekjes van 10–15 cm en laat ze wortelen in stekgrond onder plastic.

Hoe komt een zwarte appelbes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• Bessen die je laat hangen, eten de vogels in de herfst en de winter op.

Ziektes en plagen

• Wrange bessen: Rauw trekken ze je mond samen. Laat ze goed rijp worden en verwerk ze gekookt en gezoet, of meng het sap met appelsap.
• Uitlopers: Op losse grond breidt de struik zich uit met worteluitlopers. Steek ze elk jaar weg.
• Vogels: Merels en spreeuwen eten de bessen. Een net helpt als je veel wilt oogsten.
• Bladluis: Gekruld blad aan de scheuttoppen in het voorjaar; meestal onschuldig. Laat lieveheersbeestjes hun werk doen.

Het jaar rond

• Januari: Wintersnoei: oudste takken aan de voet weg.
• Februari: Wintersnoei; uitlopers wegsteken.
• Maart: Laatste snoei; compost geven.
• Mei: Bloei voor bijen.
• Augustus: Bessen kleuren zwart; de oogst begint eind augustus.
• September: Oogst: sap, siroop en confituur maken.
• Oktober: Vuurrode herfstkleur.
• November: Planten; wintersnoei kan beginnen.
• December: Wintersnoei.

Wat kan je ermee?

Eten en drinken

Bessen voor sap, siroop, confituur of gedroogd; rauw wrang, gekookt en gezoet lekker.

Tuin en landschap

Makkelijke struik met witte bloemen, glanzend blad en een vurige herfstkleur; verdraagt natte en droge grond.

Voor de natuur

Bloemen voor bijen; vogels eten de bessen.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (augustus–september)

Pluk de trossen van half augustus tot en met september, als de bessen diep zwart zijn en iets meegeven onder je vingers. Ze blijven lang aan de struik hangen en worden wat milder naarmate ze langer hangen, maar ook de vogels zijn er gek op. Knip hele trossen af en ris de bessen pas thuis van de steeltjes. Rauw zijn ze erg wrang: gebruik ze liever gekookt, gedroogd of gemengd met zoeter fruit.

Bewaring

Verse bessen houden twee weken in de koelkast. Je kan ze ook gewoon in een zak invriezen: bevroren bessen laten makkelijker sap los. Gedroogde bessen bewaar je in een gesloten pot. Siroop houdt een half jaar en confituur een jaar in uitgekookte flessen en potten.

Fermenteren

Het sap van aronia kan je laten vergisten tot wijn. Die wordt donker en droog door de vele looistoffen en vraagt wat extra suiker en geduld.

Let op: Eet alleen de bessen van de zwarte appelbes zelf (Aronia melanocarpa). Verwar ze niet met andere zwarte bessen, zoals die van liguster (Ligustrum vulgare), sporkehout (Frangula alnus), zwarte nachtschade of wolfskers (Atropa belladonna): die zijn giftig of laxerend. De zwarte appelbes herken je aan de trosjes glanzende, ronde bessen met een klein kroontje (restant van de kelk), het donkerpaarse sap en het glanzende, fijn getande blad. Rauw zijn de bessen heel wrang en grote hoeveelheden kunnen de maag prikkelen: begin met kleine porties. Pluk niet langs drukke wegen of van bespoten struiken, en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Aroniasiroop (Siroop · ± 700 ml · 40 min + 1 uur uitlekken)
• Aronia-appelconfituur (Jam · ± 5 potjes van 250 ml · 50 min)
• Gedroogde aronia (Gedroogd · ± 250 g gedroogd · 15 min + 8–12 uur drogen)
• Aronialikeur (Likeur · ± 700 ml · 20 min + 6–8 weken trekken)

Wist je dat?

• Rauw zijn de bessen zo wrang dat ze in het Engels ‘chokeberry’ heten: verstikbes.
• In Polen wordt aronia op grote schaal geteeld, vooral voor sap.
• Het sap is zo diep paarsrood dat het ook als natuurlijke kleurstof dient.