Rozemarijn

Hoe herken je een rozemarijn?

Groeivorm

Groenblijvend struikje van 0,5–1,5 m, rechtop of, bij kruipende rassen, liggend.

Blad

Tegenoverstaand, 2–4 cm, smal naaldvormig en leerachtig; boven donkergroen, onder witviltig, met een omgerolde rand.

Stengels

Grijsbruine, houtige en vaak gedraaide stengels.

Bloem

Lichtblauwe lipbloempjes in de bladoksels, maart–mei, en vaak nog eens in de herfst.

Vrucht

Kleine nootjes.

Verschil met echte lavendel

Lavendel heeft grijzer, zachter blad en bloemaren op lange stelen in de zomer.

Bloei: maart–mei · Oogst en vruchten: januari–december · Snoeien: mei–juni

Herkennen per kenmerk: Lang en smal blad · Paarse of blauwe bloemen

Lijkt op, maar is het niet

• Echte lavendel Lavandula angustifolia: grijzer, zachter blad en bloemaren op lange stelen in de zomer. Verschil met echte lavendel

Waarom in je tuin?

• Vers keukenkruid het hele jaar, voor aardappelen, lamsvlees, brood en olie.
• Bloeit vroeg in het voorjaar: belangrijk voor bijen en hommels.
• Groenblijvend en geurend: mooi als rand of laag haagje.
• Verdraagt droogte goed, eens hij geworteld is.

Waar staat een rozemarijn graag?

• Volle zon, liefst warm en beschut, bijvoorbeeld voor een zuidmuur.
• Droge, goed doorlatende, niet te rijke grond; zware klei die in de winter nat blijft, is zijn grootste vijand.
• Op zware grond: plant hem op een verhoogd bed, meng er grind en grof zand door, of kweek hem in een pot.
• Reken op zo’n 1 m hoog en breed.

Licht

Volle zon

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Droog

Grootte

1 m hoog, 1 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Echte lavendel: Wil dezelfde volle zon en droge grond; samen een geurende mediterrane hoek.
• Echte tijm: Een laag, geurend kruid voor de rand, met dezelfde behoeften.
• Echte salie: Nog een groenblijvend keukenkruid voor dezelfde zonnige, droge plek.
• Heiligenbloem: Grijs blad en gele bloemknopjes naast het donkere groen van de rozemarijn.

Past goed bij, en liever niet bij

Liever niet bij

• Niet onder de dichte kroon van deze bomen planten: fijnspar, gewone zilverspar, kaukasische zilverspar, douglasspar, taxus, witte paardenkastanje, noorse esdoorn, gewone esdoorn

Hoe en wanneer plant je een rozemarijn?

1. Plant in het voorjaar (april–mei), zodat hij voor de winter goed geworteld is.
2. Zorg voor een goede afwatering: meng grof zand of grind door de plantgrond.
3. Zet de plant even diep als in de pot, niet dieper.
4. In een pot: kies een pot met afvoergat en kruidenpotgrond gemengd met wat grof zand.

Verzorgen

Water

Alleen het eerste jaar bij droogte, en planten in pot; daarna zelden. Te veel water is erger dan te weinig.

Bemesten

Niet nodig: op rijke grond wordt hij slap en minder geurig.

Oogsten

Knip het hele jaar takjes; in de winter wat zuiniger, want dan groeit hij nauwelijks bij.

In pot

Zet de pot in de winter op potvoetjes, zodat het water weg kan, tegen een beschutte muur.

Tip: Plant rozemarijn vlak bij de keukendeur, op de zonnigste en droogste plek van de tuin: daar pluk je hem het vaakst, en daar overleeft hij de winter het best.

Wanneer snoei je een rozemarijn?

Snoeimaanden: mei–juni.

Wanneer: Na de bloei, in mei–juni.

Hoe:

• Knip de groei van het jaar met een derde in, maar nooit tot in het kale, oude hout: daar loopt hij niet meer uit.
• Knip elk jaar een beetje: zo blijft de struik compact en wordt hij onderaan niet kaal.
• Knip na een strenge winter het bevroren, dode hout weg zodra je ziet waar hij weer uitloopt.

Let op: Verdraagt vorst redelijk, maar geen natte voeten in de winter.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Stekken

Neem in juli–augustus stekjes van 10 cm van niet-bloeiende scheuten, haal de onderste blaadjes weg en laat ze wortelen in zanderige grond.

Afleggen

Druk een lage tak tegen de grond en dek hem af; na een paar maanden heeft hij wortels.

Hoe komt een rozemarijn de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• In goed doorlatende grond en op een beschutte plek verdraagt hij ongeveer −10 °C; rassen zoals ‘Arp’ verdragen nog wat meer. Natte grond en koude, droge oostenwind doen vaak meer schade dan de vorst zelf.
• Leg bij strenge vorst een vlies over de plant, en zet planten in pot tegen een beschutte muur of in een koele, lichte, vorstvrije ruimte.

Ziektes en plagen

• Natte voeten: Bruine, verdroogd ogende blaadjes en afstervende takken door wortelrot in natte grond, vaak in de winter. Plant op een goed doorlatende plek.
• Rozemarijnhaantje: Kleine, metaalglanzende, groen-paars gestreepte kevertjes en grijze larven vreten aan de blaadjes, ook op lavendel, salie en tijm. Schud ze af boven een krant en ruim ze op.
• Kale, houtige plant: Een oude, nooit geknipte plant wordt onderaan kaal en valt open. Vervang hem door een nieuwe stek: uit kaal hout loopt hij niet meer uit.
• Vorstschade: Bruine toppen na een strenge winter. Wacht tot mei om te zien wat nog leeft, en knip dan het dode hout weg.

Het jaar rond

• Maart: De bloei begint: voedsel voor de eerste bijen.
• April: Planten; bij vorstschade nog even afwachten.
• Mei: Na de bloei snoeien: groei van het jaar een derde inkorten, dood hout weg.
• Juni: Snoei afronden; oogsten.
• Juli: Stekken nemen.
• Augustus: Stekken nemen; takjes oogsten om te drogen.
• Oktober: Vaak een tweede, kleine bloei.
• November: Planten in pot beschut zetten; vlies klaarleggen voor strenge vorst.

Wat kan je ermee?

Eten en drinken

Kruid voor aardappelen, lamsvlees, brood en olie; vers het hele jaar.

Voor de natuur

Bloeit vroeg: belangrijk voor bijen en hommels in de lente.

Tuin en landschap

Geurende rand of laag haagje op een zonnige, droge plek.

Eetbaar en bruikbaar

Blad (januari–december)

Knip het hele jaar door jonge takjes; in de zomer, vlak voor of tijdens de bloei, is het aroma het sterkst. Voor aardappelen, lamsvlees, kip, brood, focaccia, marinades en kruidenzout. Rozemarijn wordt ook traditioneel gebruikt in een haarspoeling of in een kruidenbad.

Bloemen (maart–mei)

De lichtblauwe bloempjes (maart–mei) zijn eetbaar en smaken mild naar rozemarijn: strooi ze over een salade of een taart, of vries ze in ijsblokjes in.

Bewaring

Omdat de plant groenblijvend is, pluk je hem meestal gewoon vers. Je kan takjes ook in bosjes drogen op een luchtige, donkere plek, de naaldjes daarna afristen en in een gesloten pot bewaren. Of hak de naaldjes fijn en vries ze in olie in een ijsblokjesvorm in.

Let op: Verwar rozemarijn niet met de zeer giftige taxus: die heeft platte, geurloze naalden. Rozemarijn ruikt bij kneuzen meteen sterk kruidig. Laat verse rozemarijn of look niet lang in olie staan op kamertemperatuur: zo kan botulisme ontstaan. Bewaar zelfgemaakte kruidenolie in de koelkast en gebruik ze binnen een week. Gebruik rozemarijn in gewone keukenhoeveelheden; etherische olie is niet om in te nemen.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Rozemarijnzout met citroen (Gedroogd · 1 potje van ± 175 g · 15 min + 1–2 dagen drogen)
• Rozemarijnspoeling voor het haar (Verzorging · ± 500 ml (2 à 3 spoelingen) · 10 min + 30 min trekken)
• Focaccia met rozemarijn (Gerecht · 1 bakplaat (12 stukken) · 30 min + 1,5 uur rijzen + 25 min bakken)
• Rozemarijnazijn met bloemen (Azijn · ± 500 ml · 10 min + 2 weken trekken)

Goed voor dieren

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Hommels

Nectar en stuifmeel voor hommels, ook uit diepe bloemen en vroeg in de lente.

Wist je dat?

• Sinds kort rekenen botanici rozemarijn bij de salies: Salvia rosmarinus in plaats van Rosmarinus officinalis.
• De oude naam rosmarinus betekent ‘dauw van de zee’: hij groeit van nature vaak vlak bij de Middellandse Zee.
• De oude naam rosmarinus betekent ‘dauw van de zee’: aan de Middellandse Zee groeit rozemarijn graag dicht bij de kust.
• Rozemarijn staat al eeuwen voor herinnering. In Shakespeares Hamlet zegt Ophelia: ‘There’s rosemary, that’s for remembrance.’