Zwarte bes

Hoe herken je een zwarte bes?

Groeivorm

Rechtopgaande struik van 1–2 m met veel takken vanuit de voet.

Blad

Verspreid, 3–5-lobbig, gezaagd, 5–10 cm; onderaan gele kliertjes die bij kneuzen sterk geuren.

Schors

Lichtbruin en glad.

Bloem

Hangende trossen groenrode bloempjes in april.

Vrucht

Zwarte bessen (cassis) in juli.

Verschil met de aalbes

De aalbes heeft geurloos blad en rode bessen.

Bloei: april–mei · Oogst en vruchten: mei–augustus · Snoeien: augustus en november–februari

Herkennen per kenmerk: Hangende bloemtrossen · Zwarte bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Aalbes Ribes rubrum: geurloos blad en rode bessen. Verschil met aalbes

Waarom in je tuin?

• Zwarte bessen in juli voor sap, siroop, confituur en likeur.
• Het geurige blad geeft een frisse thee.
• Sterk, winterhard en weinig veeleisend, ook in halfschaduw.
• Vroege bloei in april voor bijen en hommels.

Waar staat een zwarte bes graag?

• Zon tot halfschaduw; in de zon worden de bessen zoeter.
• Vochtige, voedselrijke grond die nooit uitdroogt.
• Reken op 1,5 m breed per struik.
• Niet te dicht bij weymouthdennen: hij is tussengastheer van dennenblaasroest.

Licht

Zon of halfschaduw

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Vochtig tot nat

Grootte

2 m hoog, 1,5 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Aalbes: Rode bessen naast de zwarte, in dezelfde fruithoek.
• Kruisbes: Oogst in dezelfde maand, met dezelfde verzorging.
• Framboos: Samen kleinfruit van juni tot de herfst.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Past aan de rand van of onder de lichte kroon van: ginkgo, vederesdoorn, es, valse christusdoorn, spaanse aak, witte esdoorn

Liever niet bij

• Dennenblaasroest wisselt tussen bessen en deze den: weymouthden

Hoe en wanneer plant je een zwarte bes?

1. Plant van november tot maart, als wortelgoed of uit pot.
2. Zet de struik ongeveer 5 cm dieper dan hij stond: zo komen er meer jonge scheuten uit de voet.
3. Knip na het planten alle takken terug tot een paar knoppen boven de grond; het eerste jaar is er dan geen oogst, maar de struik wordt sterker.
4. Zet de struiken 1,5 m uit elkaar en bedek de grond met compost.

Verzorgen

Water

Regelmatig bij droogte, zeker als de bessen zwellen.

Bemesten

Compost of goed verteerde mest in het voorjaar: zwarte bes houdt van een rijke grond.

Bodembedekking

Een dikke laag compost of blad houdt de grond vochtig.

Oogsten

Pluk de trosjes als de bessen glanzend zwart en zacht zijn; een week langer hangen maakt ze zoeter.

Tip: Pluk in het voorjaar wat jonge blaadjes en laat ze drogen: ze geven een frisse thee met de geur van cassis.

Wanneer snoei je een zwarte bes?

Snoeimaanden: augustus en november–februari.

Wanneer: Na de oogst of in de winter.

Hoe:

• Zwarte bes draagt vooral op eenjarig hout: zaag elk jaar een derde van de oudste takken aan de voet weg.
• Laat de sterkste jonge scheuten uit de voet staan; haal zwakke, liggende en zieke takken weg.
• Snoei je na de oogst, knip dan de oude takken met de laatste bessen er nog aan: dat plukt makkelijker aan tafel.

Let op: Knip de jonge eenjarige takken niet in: daaraan hangt de oogst van volgend jaar.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Winterstekken

Steek in de herfst stukken van 20–25 cm eenjarig hout in de grond, met alle knoppen erop: zo krijg je een struik met veel takken vanuit de voet. Ze wortelen makkelijk.

Hoe komt een zwarte bes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• De bloei begint al in april: dek de struik bij late nachtvorst af met vliesdoek.

Ziektes en plagen

• Rondknopgalmijt: Opgezwollen, ronde knoppen in de winter, die niet openlopen; het mijtje brengt ook een virus over. Breek ze uit en gooi ze bij het restafval; vervang een zwaar aangetaste struik.
• Bladluis: Gekruld blad aan de scheuttoppen in het voorjaar. Laat lieveheersbeestjes en mezen hun werk doen.
• Amerikaanse meeldauw: Een witte viltlaag op jonge toppen en bessen. Snoei de struik open en kies een resistent ras.
• Dennenblaasroest: Oranje puistjes onder het blad in de zomer, en vroege bladval. Plant hem niet bij weymouthdennen en ruim het afgevallen blad op.

Het jaar rond

• Januari: Wintersnoei: oudste takken aan de voet weg.
• Februari: Laatste wintersnoei; knoppen nakijken op rondknopgalmijt.
• Maart: Compost of mest geven en de grond bedekken.
• April: Bloei; bescherm tegen late nachtvorst.
• Juni: Bessen kleuren; net tegen de vogels.
• Juli: Oogst.
• Augustus: Na de oogst snoeien: afgedragen takken weg.
• November: Planten en winterstekken; wintersnoei kan beginnen.
• December: Wintersnoei.

Wat kan je ermee?

Eten en drinken

Cassis voor sap, siroop, confituur en likeur; het blad geeft thee.

Let op: Tussengastheer van dennenblaasroest (weymouthden).

Eetbaar en bruikbaar

Blad (mei–augustus)

De jonge, sterk geurende bladeren pluk je van mei tot augustus. Vers of gedroogd geven ze een frisse kruidenthee, en een paar blaadjes geven een cassisaroma aan siroop, ijs of ingemaakte augurken.

Bessen (juli)

Pluk de hele trosjes als alle bessen glanzend zwart zijn, meestal in juli, en ris ze thuis met een vork van de steeltjes. Voor sap, siroop, confituur, gelei, sorbet en cassislikeur.

Bewaring

Zwarte bessen blijven een paar dagen goed in de koelkast en laten zich uitstekend invriezen, ook met steeltjes. Blad droog je in de schaduw en bewaar je in een gesloten pot.

Fermenteren

In Oost-Europa gaan zwartebessenbladeren traditioneel mee in de pot bij augurken die in pekel fermenteren, samen met dille en mierikswortel.

Let op: Eet geen bessen van struiken die je niet zeker herkent: de zwarte bessen van onder meer liguster, sporkehout en klimop zijn giftig. Zwarte bes herken je aan de typische, sterke cassisgeur van blad en twijgen.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Cassislikeur (Likeur · ± 1,2 liter · 30 min + 6 weken trekken)
• Zwartebessensiroop (Siroop · ± 1 liter · 45 min + 3 uur uitlekken)
• Cassisbladthee met munt (Thee · ± 20 koppen thee · 15 min + 3–5 dagen drogen)
• Zwartebessensorbet (Gerecht · ± 500 ml (6 bolletjes) · 20 min + 4–5 uur invriezen)

Goed voor dieren

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Hommels

Nectar en stuifmeel voor hommels, ook uit diepe bloemen en vroeg in de lente.

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Wist je dat?

• Tussengastheer van dennenblaasroest: niet te dicht bij weymouthdennen planten.
• Tussengastheer van dennenblaasroest: die schimmel heeft zowel een vijfnaaldige den, zoals de weymouthden, als een bessenstruik nodig.
• Zwarte bessen bevatten meer vitamine C dan sinaasappels.
• Crème de cassis is een likeur uit de streek van Dijon; met witte wijn wordt het een kir.
• Crème de cassis komt uit de streek van Dijon. Met witte wijn wordt het kir, genoemd naar kanunnik Félix Kir, de burgemeester van Dijon.
• Tijdens de Tweede Wereldoorlog kregen Britse kinderen zwartebessensiroop als bron van vitamine C, omdat sinaasappels schaars waren.