Kruisbes

Hoe herken je een kruisbes?

Groeivorm

Lage, breed vertakte struik van 0,5–1,5 m.

Blad

Verspreid of in bundeltjes, rond, 3–5-lobbig, 2–5 cm.

Schors

Stengels met 1–3 stekels onder elke knop.

Bloem

Kleine groenrode, hangende bloempjes in april.

Vrucht

Grote groene, gele of rode bessen, glad of behaard (juli).

Verschil met de aalbes

De aalbes heeft geen stekels en draagt haar bessen in trossen.

Bloei: april · Oogst en vruchten: juni–juli · Snoeien: juli–augustus en november–februari

Herkennen per kenmerk: Dorens of stekels

Lijkt op, maar is het niet

• Aalbes Ribes rubrum: geen stekels; bessen in trossen. Verschil met aalbes

Waarom in je tuin?

• Grote, frisse bessen in juli, vers of in taart en confituur.
• Inheems, winterhard en makkelijk; draagt ook in halfschaduw.
• Zelfbestuivend: één struik geeft al een oogst.
• Vroege bloei in april voor bijen en hommels.

Waar staat een kruisbes graag?

• Zon tot halfschaduw; in de zon worden de bessen zoeter.
• Elke gewone, humusrijke tuingrond die niet uitdroogt en niet drassig is.
• Reken op ongeveer 1,2 m breed; als stamstruik neemt hij nog minder plaats in.
• Een luchtige plek, niet in een benauwde hoek, beperkt meeldauw.

Licht

Zon of halfschaduw

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Normaal

Grootte

1,5 m hoog, 1,2 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Aalbes: Dezelfde verzorging en snoei: samen een bessenhoek.
• Zwarte bes: Oogst in dezelfde maand; samen goed voor confituur.
• Jostabes: Een kruising van kruisbes en zwarte bes, zonder stekels.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Past aan de rand van of onder de lichte kroon van: ginkgo, vederesdoorn, es, valse christusdoorn, spaanse aak, witte esdoorn

Liever niet bij

• Dennenblaasroest wisselt tussen bessen en deze den: weymouthden

Hoe en wanneer plant je een kruisbes?

1. Plant van november tot maart, als wortelgoed of uit pot.
2. Zet de struiken 1–1,5 m uit elkaar.
3. Meng compost door de grond en zet de plant even diep als hij stond.
4. Een stamkruisbes heeft een stevige steunpaal nodig.

Verzorgen

Water

Bij droogte, vooral als de bessen zwellen in juni–juli.

Bemesten

Compost in het voorjaar; te veel stikstof maakt hem gevoelig voor meeldauw.

Bodembedekking

Een laag compost of blad houdt de grond vochtig en koel.

Oogsten

Pluk in juni een deel groen voor taart of compote; de bessen die blijven hangen, worden groter en rijpen in juli.

Tip: Kies een ras dat bestand is tegen meeldauw en plant het op een luchtige plek: dat scheelt veel teleurstelling.

Wanneer snoei je een kruisbes?

Snoeimaanden: juli–augustus en november–februari.

Wanneer: In de winter, eventueel een zomersnoei na de oogst.

Hoe:

• Houd de struik open als een kom: knip de oudste takken weg en kort de zijtakken in tot 2–3 knoppen.
• Hij draagt op eenjarig hout en op korte vruchttakjes van oudere takken: vervang elk jaar enkele van de oudste takken door sterke jonge scheuten.
• Kort na de oogst de zijscheuten van dit jaar in tot vijf bladeren: dat geeft licht en lucht, en minder meeldauw.

Let op: Draag handschoenen: onder elke knop zitten stekels.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Winterstekken

Snijd in de herfst stukken van 25–30 cm eenjarig hout, haal de onderste knoppen weg (zo krijg je een stammetje) en steek ze half in de grond.

Afleggen

Buig een lage tak naar de grond en dek hem af met aarde; na een jaar heeft hij wortels.

Hoe komt een kruisbes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• Hij bloeit al in april: late nachtvorst kan de bloemen beschadigen, maar meestal blijft er genoeg over.

Ziektes en plagen

• Amerikaanse kruisbessenmeeldauw: Een witte, later bruine viltlaag op bessen en scheuttoppen. Houd de struik open, knip aangetaste toppen weg en kies een resistent ras.
• Bessenbladwesp: Groene, zwart gestippelde larven vreten in mei–juni de struik van binnenuit kaal. Kijk in het voorjaar onder de bladeren en pluk ze weg.
• Bladvalziekte: Bruine vlekjes en vroege bladval in de zomer. Ruim het afgevallen blad op.
• Vogels: Merels pikken de rijpe bessen. Leg een net over de struik als ze beginnen te kleuren.

Het jaar rond

• Januari: Wintersnoei: oudste takken weg, zijtakken inkorten.
• Februari: Laatste wintersnoei.
• Maart: Compost en mulch.
• April: Bloei voor bijen en hommels.
• Mei: Kijk onder het blad naar larven van bladwespen.
• Juni: Een deel van de bessen groen plukken.
• Juli: Oogst; daarna zomersnoei.
• Augustus: Zomersnoei afronden.
• November: Planten en winterstekken; wintersnoei kan beginnen.
• December: Wintersnoei.

Wat kan je ermee?

Eten en drinken

Kruisbessen, vers of in confituur en taart.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (juni–juli)

In juni pluk je nog groene, harde kruisbessen om te koken: ze zijn fris zuur en ideaal voor confituur, compote, crumble, chutney of een saus bij vette vis. In juli zijn ze rijp, zacht en zoet, en lekker vers uit de hand. Knip met een schaartje de steel en het droge bloemrestje eraf.

Bewaring

Kruisbessen blijven een week goed in de koelkast. Schoongemaakt laten ze zich goed rauw invriezen. Als confituur of chutney in schone, hete potten.

Let op: Kruisbessen zijn veilig; draag wel handschoenen tegen de doornen. Eet groene, onrijpe bessen niet in grote hoeveelheden rauw: ze zijn erg zuur.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Kruisbessenconfituur met vlierbloesem (Jam · ± 4 potten · 40 min)
• Kruisbessenchutney (Andere · ± 3 potten · 1,5 uur)
• Kruisbessenfool (Gerecht · 4 glaasjes · 25 min + 2 uur koelen)
• Kruisbessensiroop met munt (Siroop · ± 600 ml · 45 min + 1 nacht uitlekken)

Goed voor dieren

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Hommels

Nectar en stuifmeel voor hommels, ook uit diepe bloemen en vroeg in de lente.

Rupsen

Waardplant: rupsen van vlinders of nachtvlinders eten van het blad.

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Wist je dat?

• Net als andere bessen tussengastheer van dennenblaasroest.
• De Franse naam, ‘groseille à maquereau’, komt van de saus van kruisbessen die men bij makreel at.
• In Noord-Engeland houden kruisbessenclubs al ruim twee eeuwen wedstrijden voor de zwaarste kruisbes.
• In het Frans heet de kruisbes groseille à maquereau, ‘makreelbes’: de zure bessen werden vroeger in een saus bij makreel geserveerd.
• In Noord-Engeland houden verenigingen al ruim twee eeuwen wedstrijden voor de zwaarste kruisbes. De bekendste is de show in Egton Bridge.