Zweedse lijsterbes

Hoe herken je een Zweedse lijsterbes?

Groeivorm

Boom van 10–15 m met een korte stam en een dichte, ronde tot eivormige kroon.

Blad

Verspreid, 7–12 cm, eivormig; de onderste helft ondiep gelobd, bovenaan gezaagd. Onderzijde grijsgeel viltig.

Schors

Grijs en glad, later met ondiepe scheuren.

Bloem

Schermen witte bloemen in mei.

Vrucht

Oranjerode bessen in trossen.

Verschil met de meelbes

De meelbes heeft blad dat niet gelobd is, met een spierwitte, viltige onderkant.

Bloei: mei · Oogst en vruchten: september–oktober · Snoeien: november–maart

Herkennen per kenmerk: Gelobd blad (zoals een eik) · Witte of zilveren onderkant · Oranje bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Meelbes (Sorbus aria): blad niet gelobd en onderaan spierwit viltig.

Waarom in je tuin?

• Witte bloemen in mei voor bijen en andere insecten.
• Oranjerode bessen in de herfst voor lijsters, merels en spreeuwen.
• Zeer windvast: ook aan de kust en op een open, winderige plek.
• Een middelgrote boom die in een gewone tuin past, met weinig snoei.

Waar staat een Zweedse lijsterbes graag?

• Volle zon.
• Bijna elke goed doorlatende grond, ook kalkrijk of zanderig; geen natte voeten.
• Verdraagt wind, zeewind en stadslucht: geschikt voor de kust en voor een straat.
• Een kroon van ongeveer 7 m breed: past in een middelgrote tuin.
• Kan bacterievuur dragen: plant hem niet vlak naast appel- of perenbomen.

Licht

Volle zon

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Normaal

Grootte

12 m hoog, 7 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Eenstijlige meidoorn: Een inheemse haag of struweel bij de boom, ook vol bloesem en bessen.
• Gelderse roos: Bloeit ook wit in mei–juni en draagt glanzend rode bessen voor de vogels.
• Duindoorn: Aan de kust een windvaste struik met oranje bessen, naast of bij de boom.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Verdragen de schaduw onder deze boom: mahonie, rododendron, olijfwilg, skimmia, haagliguster, camelia, altijdgroene sneeuwbal, haagkamperfoelie

Liever niet bij

• Fruitbomen die bacterievuur van deze plant kunnen krijgen: appel, peer, nashi

Hoe en wanneer plant je een Zweedse lijsterbes?

1. Plant van november tot maart, als wortelgoed of met kluit.
2. Graaf een ruim plantgat en zet de boom even diep als hij stond.
3. Zet een steunpaal aan de windkant en bind de stam losjes vast; haal paal en band na 2–3 jaar weg.
4. Geef ruim water na het planten en het eerste jaar bij droogte.

Verzorgen

Water

Het eerste jaar bij droogte; daarna redt hij zich.

Bemesten

Niet nodig; wat compost in het voorjaar bij een jonge boom.

Onder de boom

Houd de grond rond een jonge boom vrij van gras en bedek hem met mulch.

Bessen

Laat ze hangen voor de vogels, of pluk ze in september–oktober om er gelei van te koken.

Tip: Op een open, winderige plek of aan de kust, waar andere bomen scheefgroeien, is de Zweedse lijsterbes een van de beste keuzes voor een middelgrote boom.

Wanneer snoei je een Zweedse lijsterbes?

Snoeimaanden: november–maart.

Wanneer: Dode, zieke en gebroken takken kan je het hele jaar verwijderen. Moet er toch gesnoeid worden, doe het dan in de winterrust (november–maart).

Hoe:

• Weinig snoei nodig; een straatboom kan je geleidelijk opkronen.
• Geef een jonge boom vorm met één doorgaande stam en een evenwichtige kroon.
• Haal nooit veel takken tegelijk weg: kroon op in kleine stappen, over enkele jaren.

Let op: Ontsmet je snoeischaar als je takken met bacterievuur wegknipt.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaaien

Haal de pitjes uit rijpe bessen en zaai ze in de herfst buiten; ze kiemen na de winter. Zaailingen lijken sterk op de moederboom.

Hoe komt een Zweedse lijsterbes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• De bessen blijven soms tot in de winter hangen, als de vogels ze niet eerder opeten.

Ziektes en plagen

• Bacterievuur: Bloemen en scheuttoppen worden plots bruinzwart, als verbrand. Knip aangetaste takken bij droog weer ruim weg tot in het gezonde hout en ontsmet je schaar.
• Bladluis: Luizen en gekruld blad op jonge scheuten in het voorjaar. Meestal ruimen lieveheersbeestjes en mezen ze op.
• Droogte: Jonge bomen verdorren in droge zomers. Geef de eerste jaren water en bedek de grond met mulch.

Het jaar rond

• Januari: Vormsnoei en opkronen bij zacht weer.
• Februari: Dode takken weghalen; planten.
• Maart: Laatste maand voor snoei en planten.
• Mei: Bloei: witte bloemschermen voor de insecten.
• Juni: Kijk naar bacterievuur en bladluis.
• Juli: Jonge bomen water geven bij droogte.
• September: De bessen kleuren oranjerood; pluk ze voor gelei.
• Oktober: Bessen voor de vogels; pitjes zaaien.
• November: Plantseizoen begint; wintersnoei kan.
• December: Dode takken weghalen.

Wat kan je ermee?

Tuin en landschap

Windvaste straatboom, ook aan de kust.

Voor de natuur

Bessen voor vogels, bloemen voor insecten.

Eten en drinken

De bessen zijn gekookt bruikbaar voor gelei.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (september–oktober)

De oranjerode bessen in september en oktober. Ze zijn groter en minder bitter dan die van de wilde lijsterbes, maar gebruik ze toch gekookt: voor compote, moes of gelei, liefst samen met appel.

Bewaring

Bessen kan je met trosjes en al invriezen. Compote houdt een paar dagen in de koelkast, of ingevroren een half jaar.

Let op: Zoals bij alle lijsterbessen: eet ze niet rauw in grote hoeveelheden en zeef de pitjes eruit. Verwar ze niet met giftige rode bessen zoals die van taxus, hulst, kamperfoelie of gelderse roos. Zweedse lijsterbessen staan vaak als straatboom langs drukke wegen: pluk liever in een tuin of park ver van het verkeer, en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Compote van appel en Zweedse lijsterbes (Compote · 4 personen · 40 min)
• Lijsterbes-rozemarijngelei (Gelei · ± 4 potjes van 250 ml · 1 uur + 3 uur uitlekken + 1 nacht invriezen)
• Roodwijnsaus met lijsterbessen (Gerecht · ± 4 porties · 45 min + 1 nacht invriezen)

Goed voor dieren

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Zweefvliegen

Open bloemen voor zweefvliegen; veel van hun larven eten bladluizen.

Wist je dat?

• Zeer windvast en daardoor een geliefde straatboom.
• Hij komt van nature voor rond de Oostzee, onder meer in het zuiden van Zweden.
• De bessen zijn gekookt bruikbaar voor gelei; vogels eten ze rauw.
• Hij is lang geleden ontstaan uit kruisingen van de wilde lijsterbes met verwante soorten zoals de meelbes. Zijn zaad vormt zich zonder bevruchting, dus zaailingen zijn gelijk aan de moederboom.
• In het wild groeit hij rond de Oostzee, onder meer in Zuid-Zweden, Denemarken en de Baltische staten.