Wilde lijsterbes

Hoe herken je een wilde lijsterbes?

Groeivorm

Kleine boom van 5–15 m met een open, ovale kroon; soms meerstammig.

Blad

Verspreid, geveerd met 9–19 smalle, gezaagde blaadjes. Knoppen paarsbruin en viltig.

Schors

Glad, glanzend zilvergrijs.

Bloem

Platte schermen met witte bloempjes in mei.

Vrucht

Trossen oranjerode bessen vanaf augustus; een feestmaal voor lijsters.

Verschil met de es

Bij de es staan de bladeren tegenover elkaar en zijn de knoppen zwart.

Bloei: mei · Oogst en vruchten: augustus–oktober · Snoeien: november–maart

Herkennen per kenmerk: Gevinde bladeren · Witte bloesem · Oranje bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Es Fraxinus excelsior: bladeren staan tegenover elkaar en de knoppen zijn zwart. Verschil met es

Waarom in je tuin?

• Bessen vanaf augustus voor lijsters, merels en spreeuwen, en in sommige winters voor pestvogels.
• Witte bloemschermen in mei voor bijen, zweefvliegen en kevers.
• Een kleine boom die ook in een kleine tuin past.
• Mooie herfstkleur, en weinig snoei nodig.

Waar staat een wilde lijsterbes graag?

• Zon tot halfschaduw; in de zon bloeit en draagt hij het rijkst.
• Liefst zure, luchtige grond die niet uitdroogt; zware, natte klei en hete, kurkdroge plekken vindt hij minder fijn.
• Met een kroon van zo’n 6 m past hij in een kleine tuin, aan de rand van een gazon of in een houtkant.
• Verdraagt wind goed en groeit ook op koude, open plekken.

Licht

Zon of halfschaduw

Grond

Zure grond

Vocht

Normaal

Grootte

12 m hoog, 6 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Ruwe berk: Een lichte, inheemse boom voor dezelfde zure grond; samen een luchtig bosje.
• Sporkehout: Bloeit lang voor bijen en draagt ook bessen voor vogels.
• Struikhei: Bloeit paars in augustus–september, als de bessen kleuren; zet hem in de volle zon aan de rand van de kroon.
• Wilde kamperfoelie: Klimt in een haag of struik naast de lijsterbes en geurt ’s avonds voor nachtvlinders.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Samen een gemengde inheemse haag, goed voor vogels en insecten: eenstijlige meidoorn, sleedoorn, hazelaar, hondsroos, rode kornoelje, gelderse roos, wilde liguster, spaanse aak
• Verdragen de schaduw onder deze boom: mahonie, rododendron, olijfwilg, skimmia, haagliguster, camelia, altijdgroene sneeuwbal, haagkamperfoelie

Liever niet bij

• Fruitbomen die bacterievuur van deze plant kunnen krijgen: appel, peer, nashi

Hoe en wanneer plant je een wilde lijsterbes?

1. Plant van november tot maart, als wortelgoed of met kluit.
2. Graaf een ruim plantgat en meng er wat bladcompost door.
3. Zet een steunpaal aan de windkant en bind de stam losjes vast; haal paal en band na 2–3 jaar weg.
4. Bescherm de jonge stam tegen konijnen en reeën, en geef ruim water na het planten.

Verzorgen

Water

De eerste twee jaar bij droogte; in hete, droge zomers ook later, want hij houdt van een frisse grond.

Bemesten

Niet nodig; een laag bladcompost of mulch houdt de grond koel en vochtig.

Onder de boom

Houd de grond rond een jonge boom vrij van gras en onkruid en bedek hem met mulch.

Bessen

Laat ze hangen voor de vogels. Wil je er gelei van maken, pluk ze dan na de eerste nachtvorst of leg ze een nacht in de diepvries.

Tip: Plant de lijsterbes waar je hem vanuit het raam ziet: in augustus–september komen lijsters, merels en spreeuwen de bessen eten.

Wanneer snoei je een wilde lijsterbes?

Snoeimaanden: november–maart.

Wanneer: Dode, zieke en gebroken takken kan je het hele jaar verwijderen. Moet er toch gesnoeid worden, doe het dan in de winterrust (november–maart).

Hoe:

• Weinig snoei nodig; verwijder hoogstens takken die de kroon te dicht maken.
• Geef een jonge boom vorm met één stam, of laat hem meerstammig groeien als je dat mooi vindt.
• Haal scheuten uit de voet en waterloten op de stam weg.

Let op: Ontsmet je snoeischaar als je zieke takken wegknipt: de lijsterbes kan bacterievuur krijgen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaaien

Haal de pitjes uit rijpe bessen, spoel ze schoon en zaai ze in de herfst buiten in een pot. Ze hebben de winterkou nodig en kiemen in het voorjaar, soms pas een jaar later.

Hoe komt een wilde lijsterbes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard; in de bergen groeit hij tot op grote hoogte.
• De laatste bessen blijven soms tot in de winter hangen: voedsel voor merels, lijsters en pestvogels.

Ziektes en plagen

• Bacterievuur: Bloemen, bladeren en scheuttoppen verwelken plots en worden bruinzwart als verbrand; de toppen krullen om als een herdersstaf. Knip ruim in het gezonde hout weg en ontsmet je schaar.
• Bladluis: Gekrulde blaadjes aan de scheuttoppen in het voorjaar. Meestal onschuldig: lieveheersbeestjes en mezen ruimen ze op.
• Droogte en hitte: Bruine bladranden en vroege bladval in hete, droge zomers. Geef water en bedek de grond met mulch.
• Stamschade: De gladde schors van een jonge boom raakt snel beschadigd door maaimachines en vraat. Houd een strook rond de stam vrij en bescherm hem.

Het jaar rond

• Januari: Vormsnoei bij zacht weer; wortelgoed planten.
• Februari: Wintersnoei en planten.
• Maart: Laatste maand voor snoei en planten.
• Mei: Bloei: witte schermen voor bijen en zweefvliegen.
• Augustus: De eerste bessen kleuren oranjerood: de lijsters komen.
• Oktober: Geel tot oranjerode herfstkleur; pitjes uit rijpe bessen zaaien.
• November: Plantseizoen begint; wintersnoei kan.
• December: Wintersnoei; dode takken weg.

Wat kan je ermee?

Voor de natuur

De bessen zijn een feestmaal voor lijsters, spreeuwen en merels; de bloemen voor insecten.

Eten en drinken

Rauwe bessen zijn bitter en licht giftig. Gekookt, liefst na vorst, geven ze gelei en confituur.

Tuin en landschap

Kleine boom, ideaal voor kleine tuinen.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (augustus–oktober)

Pluk de trossen als de bessen helder oranjerood zijn, van eind augustus tot oktober. Na de eerste nachtvorst, of na een nacht in de diepvries, zijn ze minder bitter. Gebruik ze alleen gekookt: voor gelei (samen met appel), chutney, compote of bij wild.

Bewaring

Bessen kan je met trosjes en al invriezen. Gelei en chutney houden een jaar in gesteriliseerde potten.

Let op: Rauwe lijsterbessen bevatten parasorbinezuur, dat maagklachten kan geven; door koken verdwijnt het grotendeels. Eet ze dus niet rauw, en zeef de pitjes eruit. Verwar lijsterbes niet met andere rode bessen, zoals die van taxus, gelderse roos, kamperfoelie of hulst: lijsterbes heeft geveerd blad en bessen in brede, platte trossen. Pluk ver van drukke wegen en bespoten velden, en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Lijsterbessengelei (Gelei · ± 4 potjes van 250 ml · 1 uur 30 + een nacht uitlekken)
• Lijsterbes-appelchutney (Andere · ± 3 potten van 250 ml · 1 uur 15)
• Lijsterbessiroop (Siroop · ± 600 ml · 1 uur + 1 nacht invriezen)
• Fruitleer van lijsterbes en appel (Gedroogd · ± 200 g fruitleer (1 bakplaat) · 1 uur + 6–8 uur drogen)

Goed voor dieren

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Bijen

Nectar en stuifmeel voor honingbijen en wilde bijen.

Zweefvliegen

Open bloemen voor zweefvliegen; veel van hun larven eten bladluizen.

Wist je dat?

• De naam verwijst naar de bessen die vroeger als lokaas dienden bij de lijstervangst.
• Sorbinezuur, een bekend bewaarmiddel (E200), werd voor het eerst uit lijsterbessen gehaald en is naar Sorbus genoemd.
• In winters met een invasie uit het noorden plunderen groepjes pestvogels de lijsterbessen in tuinen en straten.
• Sorbinezuur, het conserveermiddel E200, werd in 1859 voor het eerst uit lijsterbessen gehaald en is naar de lijsterbes (Sorbus) genoemd.
• In Schotland en Scandinavië gold de lijsterbes eeuwenlang als een boom die beschermde tegen hekserij; men plantte hem graag bij het huis.