Elsbes

Hoe herken je een elsbes?

Groeivorm

Boom van 10–20 m met een ronde tot brede kroon van zo’n 10 m.

Blad

Verspreid, 6–12 cm, met 3–5 paar spitse, gezaagde lobben; het onderste paar is het diepst ingesneden en staat uit. Glanzend donkergroen; herfstkleur rood tot purper.

Schors

Grijs, bij oudere bomen in kleine vierkante schubjes afschilferend, zoals bij een peer.

Bloem

Schermen witte bloemen in mei–juni.

Vrucht

Eivormige besjes van 1–1,5 cm, eerst rood, rijp bruin met lichte stipjes; eetbaar als ze beurs zijn.

Verschil met de Spaanse aak

De Spaanse aak heeft blad met afgeronde lobben dat tegenover elkaar staat, en gevleugelde vruchten.

Verschil met de Zweedse lijsterbes

De Zweedse lijsterbes heeft blad dat alleen in de onderste helft ondiep gelobd is, met een grijsviltige onderkant, en oranjerode bessen.

Bloei: mei–juni · Oogst en vruchten: september–oktober · Snoeien: november–maart

Herkennen per kenmerk: Gelobd blad (zoals een eik) · Rode herfstkleur · Afbladderende schors

Lijkt op, maar is het niet

• Spaanse aak Acer campestre: blad met afgeronde lobben dat tegenover elkaar staat, en gevleugelde vruchten. Verschil met Spaanse aak
• Zweedse lijsterbes Sorbus intermedia: blad alleen in de onderste helft ondiep gelobd, met een grijsviltige onderkant, en oranjerode bessen. Verschil met Zweedse lijsterbes

Waarom in je tuin?

• Een prachtige rode tot purperen herfstkleur.
• Bloemen voor insecten, besjes voor lijsters en wintervoer voor zoogdieren.
• Een zeldzame inheemse boom die je in weinig tuinen ziet.
• Een van de duurste houtsoorten van Europa groeit in je tuin.

Waar staat een elsbes graag?

• Zon tot halfschaduw; hij bloeit en kleurt het mooist in de zon.
• Kalkrijke, goed doorlatende grond, zoals leem of mergel; op zure zandgrond is hij niet op zijn plaats.
• Een warme, beschutte plek.
• Reken op 10–20 m hoog en een kroon van zo’n 10 m: voor een ruime tuin, een park of een houtkant. Hij groeit traag, dus het duurt jaren voor hij zo groot is.

Licht

Zon of halfschaduw

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Normaal

Grootte

15 m hoog, 10 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Spaanse aak: Een inheemse boom of haag die net als de elsbes van kalkrijke grond houdt, met gele herfstkleur naast de rode.
• Wollige sneeuwbal: Struik van warme, kalkrijke bosranden, met witte schermen en rode tot zwarte bessen.
• Wilde kardinaalsmuts: Kleurt in de herfst ook rood en draagt roze vruchtjes met oranje zaden.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Verdragen de schaduw onder deze boom: mahonie, rododendron, olijfwilg, skimmia, haagliguster, camelia, altijdgroene sneeuwbal, haagkamperfoelie

Liever niet bij

• Fruitbomen die bacterievuur van deze plant kunnen krijgen: appel, peer, nashi

Hoe en wanneer plant je een elsbes?

1. Plant van november tot maart, als de grond niet bevroren is.
2. Kies een jonge boom: die slaat het best aan.
3. Bescherm de stam tegen konijnen en reeën: die vreten graag aan de schors en de jonge scheuten.
4. Meng wat compost door de plantgrond, zet een boompaal en geef water na het planten en de eerste zomers bij droogte.

Verzorgen

Water

De eerste twee à drie zomers bij droogte.

Bemesten

Niet nodig; een laagje compost op de boomspiegel volstaat.

Vraatbescherming

Laat de stambescherming staan tot de schors dik genoeg is.

Besjes

Pluk ze in de herfst en laat ze binnen beurs worden, of laat ze hangen voor de vogels.

Tip: Zoek je een boom met een herfstkleur als die van een Amerikaanse eik, maar inheems? Plant een elsbes op kalkrijke grond: dezelfde rode gloed, met bloemen voor insecten en besjes voor vogels.

Wanneer snoei je een elsbes?

Snoeimaanden: november–maart.

Wanneer: Dode, zieke en gebroken takken kan je het hele jaar verwijderen. Moet er toch gesnoeid worden, doe het dan in de winterrust (november–maart).

Hoe:

• Weinig snoei nodig; laat de natuurlijke kroon staan.
• Geef een jonge boom eventueel één doorgaande leider en haal kruisende takken of dubbele toppen weg.

Let op: Snoei liever weinig en vroeg dan zwaar en laat: grote snoeiwonden genezen traag.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaaien

Haal de zaden in de herfst uit beurse vruchtjes en zaai ze meteen buiten in een zaaibak; ze kiemen traag, vaak pas het tweede voorjaar.

Hoe komt een elsbes de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• In de winter herken je hem aan de glanzend groene, bolronde knoppen en de schors die bij oudere bomen in vierkante schubjes afschilfert.

Ziektes en plagen

• Vraat door reeën en konijnen: Jonge elsbessen zijn erg geliefd: bescherm stam en scheuten tot de boom groot genoeg is.
• Bacterievuur: Zoals veel rozenachtigen kan hij bacterievuur dragen: twijgen verwelken en worden zwart als verbrand. Knip ze ruim weg tot in het gezonde hout en ontsmet je schaar.
• Kwijnen op natte of zure grond: Gele bladeren en weinig groei: hij wil kalkrijke, goed doorlatende grond.

Het jaar rond

• Januari: Snoeien als het nodig is.
• Februari: Snoeien; plantseizoen als het niet vriest.
• Maart: Laatste maand om te snoeien en te planten.
• Mei: Bloei van de witte schermen.
• Juli: Jonge bomen water geven bij droogte.
• Oktober: Rode tot purperen herfstkleur; besjes plukken en zaaien.
• November: Plantseizoen; snoeien kan weer.
• December: Snoeien als het nodig is.

Wat kan je ermee?

Hout

Een van de duurste houtsoorten van Europa: zwaar, fijn en roodachtig, voor meubels, fineer en instrumenten.

Eten en drinken

De beurse besjes smaken wat naar dadel; in de Elzas stookt men er een dure brandewijn van.

Voor de natuur

Bloemen voor insecten, besjes voor lijsters en wintervoer voor zoogdieren.

Tuin en landschap

Mooie, warmteminnende boom met een prachtige rode herfstkleur.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (september–oktober)

Pluk de besjes eind september tot oktober, als ze bruin zijn met lichte stipjes en nog stevig aanvoelen, of raap ze op als ze vanzelf vallen. Rauw zijn ze pas lekker als ze beurs zijn: leg ze in een kistje met stro of krantenpapier op een koele, droge plek en laat ze 1–3 weken narijpen, tot ze zacht, donkerbruin en plakkerig zijn en naar dadel smaken. De eerste nachtvorst doet hetzelfde werk aan de boom. Neem maar een deel van de vruchten mee: de boom is zeldzaam en vogels en zoogdieren rekenen op de rest.

Bewaring

Beurse elsbessen houden maar een paar dagen in de koelkast. Je kan ze invriezen of drogen op een rooster in een oven van 50–60 °C. Gedroogde elsbessen houden een jaar in een afgesloten pot. Jam houdt een jaar, likeur een jaar of langer.

Fermenteren

In de Elzas worden de beurse elsbessen vergist en gestookt tot een dure brandewijn. Thuis stoken is in België verboden: maak er liever een likeur van.

Let op: Eet elsbessen rauw alleen als ze helemaal beurs zijn: harde, groenbruine besjes zijn erg wrang en kunnen de maag van streek brengen. Kraak of kauw de pitjes niet, ze bevatten sporen amygdaline. Verwar elsbessen niet met de bessen van de lijsterbes (Sorbus aucuparia), die in oranjerode trossen hangen en rauw maagklachten kunnen geven. De elsbes herken je aan de gelobde bladeren, die op esdoornbladeren lijken, en de bruine, gestipte vruchtjes. De elsbes is zeldzaam in Vlaanderen: pluk niet in natuurreservaten en laat het grootste deel van de vruchten hangen. Pluk niet langs drukke wegen of van bespoten bomen en gooi beschimmelde of rotte besjes weg. Eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Elsbessenjam met appel (Jam · ± 4 potjes van 250 ml · 1 uur 15 min)
• Gedroogde elsbessen (Gedroogd · ± 150 g · 20 min + 1–2 weken narijpen + 8–12 uur drogen)
• Elsbessenlikeur (Likeur · ± 700 ml · 20 min + 6 weken trekken)
• Elsbessen-notencake (Gerecht · 1 cake van 25 cm · 1 uur 15 min)

Wist je dat?

• De naam torminalis komt van het Latijnse ‘tormina’, buikkrampen: de vruchten waren vroeger een middel tegen buikloop.
• Een van de duurste houtsoorten van Europa: zwaar, fijn en roodachtig, voor meubels, fineer en instrumenten.
• De beurse besjes smaken wat naar dadel; in de Elzas stookt men er een dure brandewijn van.