Gagel

Hoe herken je een gagel?

Groeivorm

Lage, dichte struik van 0,5–1,5 m met rechtopgaande twijgen; op een goede plek groeit hij uit tot een groepje.

Blad

Verspreid, 2–6 cm, smal omgekeerd eirond, alleen in de top wat gezaagd; met gele kliertjes die bij kneuzen een sterke, harsige geur geven.

Twijgen

Roodbruine, glanzende twijgjes met gele kliertjes.

Bloem

Katjes in april, vóór het blad: de mannelijke roodbruin en langwerpig, de vrouwelijke klein en roodachtig; meestal op aparte struiken.

Vrucht

Kleine, harsige nootjes in korte, kegelvormige katjes.

Verschil met de geoorde wilg

De geoorde wilg heeft geurloos, gerimpeld blad met oortjes aan de voet en zilverige katjes.

Bloei: april–mei · Oogst en vruchten: mei–augustus · Snoeien: maart–april

Lijkt op, maar is het niet

• Geoorde wilg Salix aurita: geurloos, gerimpeld blad met oortjes aan de voet en zilverige katjes. Verschil met geoorde wilg

Waarom in je tuin?

• Heerlijk harsig geurend blad: kneus een blaadje als je voorbijloopt.
• Een van de weinige struiken voor een natte, zure, arme plek.
• Roodbruine katjes in april op de kale twijgen.
• Klein: 0,5–1,5 m, past naast elke heidevijver.
• Een stukje cultuurgeschiedenis: het oude bierkruid van de Lage Landen.

Waar staat een gagel graag?

• Zon tot halfschaduw.
• Natte tot vochtige, zure en voedselarme grond: veen of nat zand. Op kalkrijke of bemeste grond kwijnt hij.
• Een plek aan de rand van een heidevijver, in een natte heidetuin of een laagte waar het water blijft staan.
• Reken op zo’n 1 m hoog en breed.

Licht

Zon of halfschaduw

Grond

Zure grond

Vocht

Vochtig tot nat

Grootte

1 m hoog, 1 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Gewone dophei: Roze klokjes in de zomer op dezelfde natte, zure grond.
• Geoorde wilg: Een kleine inheemse wilg van dezelfde natte heide, met katjes voor de bijen.
• Sporkehout: Een inheemse struik voor natte, zure grond, met bloemen tot in de herfst.
• Zachte berk: Een lichte boom van natte, zure grond, als achtergrond voor de lage gagel.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Past aan de rand van of onder de lichte kroon van: zomereik, wintereik, moeraseik, moseik
• Houden net als deze plant van zure grond: struikhei, rododendron, skimmia, framboos, blauwe bes, toverhazelaar, brem, gaspeldoorn

Hoe en wanneer plant je een gagel?

1. Koop gagel bij een kwekerij met inheems plantgoed. Haal nooit planten uit de natuur: hij is zeldzaam en groeit in kwetsbare natte heide.
2. Plant van oktober tot maart, of uit pot ook in het voorjaar.
3. Op gewone tuingrond groeit hij slecht: kies echt een natte, zure plek en meng geen compost of mest door de grond.
4. Geef na het planten water, het liefst regenwater, en laat de grond het eerste jaar nooit uitdrogen.

Verzorgen

Water

De grond mag nooit uitdrogen; geef bij droogte regenwater, geen kalkrijk leidingwater.

Bemesten

Nooit: hij bindt zelf stikstof en hoort op arme grond.

Ruimte

Houd snelgroeiende buren zoals wilgen en berken wat op afstand, zodat hij niet overgroeid raakt.

Plukken

Pluk gerust een paar takjes of blaadjes: voor de geur, voor thee of om bier mee te kruiden.

Tip: Hang een bosje gedroogde gageltakjes in de kast of bij het raam: de harsige geur blijft lang hangen en houdt insecten op afstand.

Wanneer snoei je een gagel?

Snoeimaanden: maart–april.

Wanneer: Eind van de winter (maart–april).

Hoe:

• Nauwelijks snoei nodig: knip hoogstens dode of te lange takken weg.
• Een oude, kale struik verjong je door enkele van de oudste takken bij de grond weg te knippen.

Let op: Knip niet alle twijgen in: de katjes zitten aan de twijgen van vorig jaar.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Afleggen

Buig een lage tak naar de grond en dek een stukje af met natte aarde; na een jaar knip je de bewortelde plant los.

Stekken

Neem in de zomer stekken van 10–15 cm van halfhoutige scheuten en laat ze wortelen in een potje met zure, natte grond onder plastic.

Hoe komt een gagel de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard.
• Hij verdraagt natte voeten en een tijdje onder water staan in de winter.

Ziektes en plagen

• Uitdroging: Op een te droge plek wordt het blad bruin en valt het vroeg af. Gagel moet nat staan: geef regenwater of verplaats hem naar een nattere plek.
• Geel blad en kwijnen: Te veel kalk of te rijke grond, of kalkrijk leidingwater. Kies zure, arme grond en giet met regenwater.
• Overgroeid: Snellere struiken en bomen nemen het licht weg. Snoei de buren wat terug.

Het jaar rond

• Maart: Dode en te lange takken wegknippen; laatste plantmaand voor wortelgoed.
• April: Bloei: roodbruine katjes op de kale twijgen. Laatste snoeimaand.
• Mei: Het geurende blad verschijnt.
• Juni: Takjes en blaadjes plukken voor de geur of om te drogen.
• Juli: Bij droogte water geven met regenwater; stekken nemen.
• September: De harsige nootjes rijpen.
• Oktober: Plantseizoen begint.

Wat kan je ermee?

Voor de natuur

Typische plant van natte heide; bindt stikstof uit de lucht met knolletjes op de wortels.

Ook gebruikt voor

Kruid voor gruitbier; de geurende takjes houden ook insecten op afstand.

Tuin en landschap

Geurende struik voor een natte, zure plek, bijvoorbeeld bij een heidevijver.

Eetbaar en bruikbaar

Blad (mei–augustus)

Pluk de bladeren van mei tot augustus, het liefst in mei en juni, als ze jong en het geurigst zijn. Knip takjes af van een struik in je eigen tuin en strijk de bladeren er met je vingers af. Wrijf je ze fijn, dan ruiken ze sterk harsig en kruidig. Gebruik gagel zuinig: een paar blaadjes geven al veel smaak, zoals bij laurier.

Bewaring

Verse takjes houden een paar dagen in een glas water of in een bakje in de koelkast. Voor langer droog je ze: bind de takjes samen en hang ze ondersteboven op een droge, luchtige, donkere plek (1–2 weken). Strijk de gedroogde bladeren af en bewaar ze heel in een gesloten pot, donker en droog; ze houden hun geur ongeveer een jaar.

Fermenteren

Gagel was het belangrijkste kruid in gruit, het kruidenmengsel waarmee men in de middeleeuwen bier kruidde vóór de hop het overnam. Wie thuis bier brouwt, kan een handvol bladeren meekoken in de wort. Dat vraagt mout, gist en ervaring en valt buiten deze recepten.

Let op: Gagel is sterk aromatisch: gebruik altijd kleine hoeveelheden, want veel gagel kan hoofdpijn of misselijkheid geven. Tijdens zwangerschap en borstvoeding en voor kinderen wordt gagel afgeraden; vraag bij twijfel advies aan je arts. In het wild groeit gagel vooral op natte heide in natuurgebieden, waar plukken niet is toegelaten: gebruik een struik uit je eigen tuin of van een kwekerij. Herken de plant aan de sterke, harsige geur als je een blad wrijft en aan de kleine gele harsklieren op de bladeren; ruikt een blad niet, laat het dan staan. Pluk niet van een struik die bespoten is of langs een drukke weg staat. Heb je een allergie voor kruiden of planten, begin dan met een heel klein beetje. Eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Gagelthee (Thee · 1 kopje (250 ml) · 10 min)
• Gagelsnaps (Likeur · ± 500 ml · 15 min + 1 week trekken)
• Stoofvlees met gagel (Gerecht · 4 personen · 3 uur)
• Gagelzout (Andere · ± 100 g · 20 min + 1 dag drogen)

Wist je dat?

• Vóór de hop kruidden brouwers hun bier met gagel: dat gruitbier werd in de middeleeuwen in de Lage Landen volop gedronken.
• Net als de els bindt gagel stikstof uit de lucht, met knolletjes op de wortels; zo kan hij groeien op zeer arme grond.
• Mannelijke en vrouwelijke katjes zitten meestal op aparte struiken.