Zomereik

Hoe herken je een zomereik?

Groeivorm

Grote boom van 25–40 m met een brede, onregelmatige kroon en dikke, grillige takken; vrijstaand vaak breder dan hoog.

Blad

Verspreid, 7–14 cm, met 4–7 paar afgeronde lobben. Bladsteel zeer kort (onder 1 cm); de bladvoet heeft twee kleine oortjes.

Schors

Grijs en diep, grof gegroefd.

Bloem

Hangende, geelgroene katjes (mannelijk) en onopvallende vrouwelijke bloempjes, in april–mei met het jonge blad.

Vrucht

Eikels met 1–3 samen aan een lange steel (3–8 cm), rijp in september–oktober.

Verschil met de wintereik

De wintereik heeft een bladsteel van 1–2,5 cm, een wigvormige bladvoet zonder oortjes en eikels zonder steel.

Bloei: april–mei · Oogst en vruchten: mei–juni en september–oktober · Snoeien: juli–augustus en november–februari

Herkennen per kenmerk: Gelobd blad (zoals een eik) · Noten, eikels en kastanjes

Lijkt op, maar is het niet

• Wintereik Quercus petraea: bladsteel 1–2,5 cm, wigvormige bladvoet zonder oortjes en eikels zonder steel. Verschil met wintereik

Waarom in je tuin?

• De rijkste boom voor de natuur: honderden soorten insecten, zwammen, vogels en vleermuizen leven ervan.
• Een boom voor generaties: hij wordt honderden jaren oud en wordt elk jaar mooier.
• Eikels zijn in de herfst voedsel voor gaaien, eekhoorns, spechten en muizen.
• Groeit op bijna elke grond, ook op zware, vochtige klei.
• Weinig snoei nodig: een eik groeit het best met rust.

Waar staat een zomereik graag?

• Volle zon: in de schaduw van andere bomen groeit hij slecht.
• Bijna elke grond, van zand tot zware klei; verdraagt ook vochtige grond en tijdelijk hoog grondwater.
• Diepe wortels: geef hem een plek op minstens 15 m van gebouwen, riolering en leidingen.
• Reken op een kroon van 20 m breed of meer: enkel voor een ruime tuin, een weide of een bomenrij.

Licht

Volle zon

Grond

Elke tuingrond

Vocht

Normaal

Grootte

35 m hoog, 20 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Hazelaar: Een inheemse struik die graag in de halfschaduw aan de rand van een eik staat.
• Eenstijlige meidoorn: Samen een rijke rand van bloesem, bessen en nestplaatsen voor vogels.
• Wilde kamperfoelie: Klimt in de onderste takken en geurt ’s avonds voor nachtvlinders.
• Bosanemoon: Bloeit in het voorjaar onder de nog kale kroon.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Houden van de zure grond onder deze boom: struikhei, rododendron, skimmia, framboos, blauwe bes, toverhazelaar, brem, gaspeldoorn
• Verdragen de schaduw onder deze boom: mahonie, rododendron, olijfwilg, skimmia, haagliguster, camelia, altijdgroene sneeuwbal, haagkamperfoelie

Hoe en wanneer plant je een zomereik?

1. Plant van november tot maart, als de grond niet bevroren is; jonge, kleine bomen (wortelgoed van 60–120 cm) slaan het best aan.
2. Graaf een plantgat dat ruim genoeg is voor de penwortel, zonder die te knikken.
3. Zet een steunpaal aan de windkant en bind de stam losjes vast; haal paal en band na 2–3 jaar weg.
4. Bescherm de stam tegen konijnen en reeën met een korf of boomkoker.
5. Geef ruim water na het planten en het eerste jaar bij droogte.

Verzorgen

Water

Het eerste en tweede jaar water bij droogte; daarna redt hij zich met zijn diepe wortels.

Bemesten

Niet nodig. Laat het blad liggen onder de boom: dat wordt vanzelf humus.

Onder de boom

Maai of spit niet tot tegen de stam; laat een strook ruigte of strooisel liggen voor de wortels en de bodemdieren.

Oude bomen

Laat dood hout staan waar dat veilig kan: het is waardevol voor kevers, spechten en zwammen.

Eikenprocessierups

Kijk in mei–juli of er nesten in de stam of dikke takken zitten, zeker bij een speelplaats of terras.

Tip: Plant liever een jonge, kleine eik dan een grote: hij slaat beter aan en haalt een grote boom binnen enkele jaren in.

Wanneer snoei je een zomereik?

Snoeimaanden: juli–augustus en november–februari.

Wanneer: Dode, zieke en gebroken takken kan je het hele jaar verwijderen. Vormsnoei in de winter of in de zomer, niet tijdens de bladuitloop in de lente.

Hoe:

• Een eik groeit het best met rust: snoei zo weinig mogelijk.
• Geef een jonge boom vorm met één doorgaande stam; haal concurrerende toppen en te laag hangende takken geleidelijk weg.
• Zaag grote takken in drie stappen, net buiten de takkraag.
• Laat oude bomen met dood hout staan waar dat veilig kan: dat is waardevol voor de natuur.

Let op: Zie je nesten van de eikenprocessierups? Snoei dan niet zelf, maar laat ze professioneel verwijderen.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Zaaien

Raap in oktober verse, zware eikels zonder gaatje en zaai ze meteen, 3–5 cm diep, in een pot of op de plek. Laat ze niet uitdrogen: dan kiemen ze niet meer.

Zaailing verplanten

Een opgeschoten zaailing kan je het eerste of tweede jaar verplanten; later wordt de penwortel te lang.

Hoe komt een zomereik de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard, ook in strenge winters.
• Jonge bomen in de winter beschermen tegen vraat door konijnen en reeën met een korf of koker.

Ziektes en plagen

• Eikenprocessierups: Rupsen in groepen met brandharen, in nesten op de stam (mei–juli). Niet aanraken; laat de nesten door een vakman verwijderen. Mezen eten de rupsen: hang nestkastjes op.
• Eikenmeeldauw: Witte schimmellaag op jong blad, vooral op de tweede uitloop in de zomer. Onschuldig voor een oude boom; bij jonge eiken geeft het wat groeiachterstand.
• Galwespen: Bolletjes of knoppen op blad en twijgen (galappels, knikkergallen). Onschuldig: laat ze zitten.
• Honingzwam: Honingkleurige paddenstoelen aan de voet en witte schimmelplaten onder de schors: wortelrot. Laat een boomverzorger de stevigheid controleren.

Het jaar rond

• Januari: Dode en gebroken takken weg. Wortelgoed planten bij zacht weer.
• Februari: Laatste maand om te planten en voor vormsnoei in de winter.
• Maart: Plantseizoen loopt af; jonge bomen water geven bij droogte.
• April: Bladuitloop en bloei (katjes): niet snoeien.
• Mei: Let op nesten van de eikenprocessierups.
• Juni: Tweede uitloop (Sint-Jansloten); kijk naar meeldauw op jonge bomen.
• Juli: Zomersnoei van jonge bomen; processierupsen blijven een aandachtspunt.
• Augustus: Zomersnoei kan nog; jonge bomen water bij droogte.
• September: De eerste eikels vallen.
• Oktober: Eikels rapen om te zaaien; bladkleur.
• November: Plantseizoen begint; vormsnoei in de winter kan.
• December: Snoei van dode takken; jonge bomen beschermen tegen vraat.

Wat kan je ermee?

Hout

Zwaar, duurzaam hout voor balken, parket, meubels, wijnvaten en vroeger schepen.

Voor de natuur

De meest soortenrijke boom van onze streken: honderden soorten insecten, zwammen en vogels leven ervan.

Ook gebruikt voor

De schors leverde looistof voor leder; eikels waren varkensvoer.

Let op: In de zomer kan de eikenprocessierups brandharen verspreiden: vermijd contact met de nesten.

Eetbaar en bruikbaar

Noten (september–oktober)

Eikels raap je in september en oktober. Rauw zijn ze bitter en zwaar verteerbaar door de looistoffen; na grondig uitlogen in water worden ze een voedzame grondstof voor meel, pap of een koffievervanger. Neem alleen gave, zware eikels zonder gaatje; drijvers in een emmer water gooi je weg.

Blad (mei–juni)

Jonge, zachte bladeren in mei en juni, voor eikenbladwijn: een oud aperitief uit het zuiden van Frankrijk.

Bewaring

Laat eikels een paar weken drogen in een open kist op een luchtige plaats; in de dop houden ze dan maanden. Uitgeloogd, goed gedroogd meel bewaar je in een gesloten pot, koel en donker, een paar maanden, of langer in de diepvries.

Let op: Eet eikels nooit rauw of onvoldoende uitgeloogd: de looistoffen geven maagklachten en een wrange smaak. Verwar ze niet met paardenkastanjes, die giftig zijn. Van mei tot augustus kan de eikenprocessierups in de boom zitten: blijf weg van de nesten en pluk of raap niets onder een boom met nesten, want de brandharen blijven lang actief. Pluk ver van drukke wegen en bespoten velden, en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Uitgeloogd eikelmeel (Gedroogd · ± 300 g meel · 1 uur + 3–7 dagen uitlogen + drogen)
• Eikelkoffie (Andere · ± 150 g · 1 uur 15 + uitlogen)
• Eikenbladwijn (Likeur · ± 1,2 liter · 15 min + 6 weken trekken + 1 maand rusten)
• Eikelkoekjes (Gerecht · ± 24 koekjes · 30 min + 30 min rusten)
• Gefermenteerde augurken met eikenblad (Fermentatie · ± 1 pot van 1,5 liter · 30 min + 5–10 dagen gisten)

Goed voor dieren

Rupsen

Waardplant: rupsen van vlinders of nachtvlinders eten van het blad.

Vogels

Bessen, zaden of insecten als voedsel, of een plek om te nestelen.

Vleermuizen

Trekt ’s avonds insecten aan waar vleermuizen op jagen.

Egels

Beschutting en een strooisellaag vol insecten.

Wist je dat?

• Een oude eik is thuis voor honderden soorten insecten, zwammen en vogels.
• Eind juni loopt een eik vaak een tweede keer uit: die jonge scheuten heten Sint-Jansloten.
• Gaaien verstoppen elke herfst duizenden eikels en vinden ze niet allemaal terug: zo planten ze nieuwe eiken.
• Uit galappels, de bolletjes die galwespen op eiken laten groeien, maakte men eeuwenlang ijzergallusinkt: de inkt van middeleeuwse handschriften.
• Een Vlaamse gaai verstopt in de herfst duizenden eikels als wintervoorraad. De eikels die hij vergeet, groeien uit tot nieuwe eiken.