Kraaihei

Hoe herken je een kraaihei?

Groeivorm

Kruipend, heideachtig dwergstruikje van 10–30 cm dat met wortelende stengels een tapijt vormt.

Blad

Verspreid maar dicht opeen, naaldvormig, 4–6 mm, glanzend groen; de randen zijn zo ver omgerold dat onderaan alleen een witte streep zichtbaar blijft.

Stengels

Roodbruine, liggende en wortelende stengeltjes.

Bloem

Piepkleine, roodpaarse bloempjes met 3 kroonblaadjes in de bladoksels, april–mei.

Vrucht

Glanzend zwarte besjes (5 mm), juli–september; eetbaar maar flauw.

Verschil met struikhei

Struikhei heeft schubvormige blaadjes in vier rijen en lila bloemtrossen in augustus.

Verschil met de gewone dophei

De gewone dophei heeft grijsgroene, behaarde naaldblaadjes in kransjes van vier en roze klokjes.

Bloei: april–mei · Oogst en vruchten: juli–september · Snoeien: maart–april

Herkennen per kenmerk: Zwarte bessen

Lijkt op, maar is het niet

• Struikhei Calluna vulgaris: schubvormige blaadjes in vier rijen en lila bloemtrossen in augustus. Verschil met struikhei
• Gewone dophei Erica tetralix: grijsgroene, behaarde naaldblaadjes in kransjes van vier en roze klokjes. Verschil met gewone dophei

Waarom in je tuin?

• Een groenblijvend, donkergroen tapijt voor arme, zure grond in de zon.
• Inheems en zeldzaam: een stukje echte duin- en heidenatuur in de tuin.
• Glanzend zwarte besjes in de zomer, voor de vogels.
• Vraagt geen mest en nauwelijks snoei.

Waar staat een kraaihei graag?

• Volle zon; in de schaduw wordt hij ijl.
• Zure, arme, zanderige of venige grond; droog of vochtig, als er maar geen kalk in zit.
• Op gewone tuingrond: maak een verhoogd bed of plantvak met zand, zure bladcompost en naaldstrooisel.
• Reken op zo’n 50 cm breed per plant; met zijn wortelende stengels breidt hij zich langzaam uit.

Licht

Volle zon

Grond

Zure grond

Vocht

Droog tot nat

Grootte

0,3 m hoog, 0,5 m breed

Winterhard

In heel België, geen bescherming nodig

Mooi samen met

• Struikhei: Bloeit in augustus–september op dezelfde zure, arme grond; samen het beeld van de duinheide.
• Rode bosbes: Een groenblijvend, inheems dwergstruikje met rode bessen voor dezelfde zure grond.
• Kruipwilg: Een lage, inheemse wilg van dezelfde duinen en heide, met vroege katjes voor de bijen.
• Grove den: Een den aan de rand van de heidetuin geeft zuur naaldstrooisel.

Past goed bij, en liever niet bij

Past goed bij

• Houdt van de zure grond bij: grove den, zwarte den, weymouthden, zomereik, wintereik, mammoetboom
• Houden net als deze plant van zure grond: struikhei, rododendron, skimmia, framboos, blauwe bes, toverhazelaar, brem, gaspeldoorn

Liever niet bij

• Niet onder de dichte kroon van deze bomen planten: fijnspar, gewone zilverspar, kaukasische zilverspar, douglasspar, taxus, witte paardenkastanje, noorse esdoorn, gewone esdoorn

Hoe en wanneer plant je een kraaihei?

1. Plant in het voorjaar (maart–april) of in september–oktober.
2. Koop planten in pot bij een kwekerij met inheems plantgoed; haal nooit planten uit de natuur.
3. Wil je besjes, plant dan een paar planten samen, zodat er zeker mannelijke en vrouwelijke bij zijn.
4. Zet ze op 30–40 cm van elkaar, even diep als in de pot, en giet aan met regenwater; meng geen mest of kalk door de grond.

Verzorgen

Water

Het eerste jaar regelmatig regenwater; daarna alleen bij lange droogte.

Bemesten

Niet doen: kraaihei groeit op arme grond, en mest helpt alleen grassen en onkruid.

Wieden

Trek grassen en zaailingen van berk en den tijdig uit.

Mulchen

Een dunne laag naaldstrooisel houdt de grond zuur en onkruidvrij.

Tip: Laat kraaihei over de rand van een muurtje of een talud groeien: de wortelende stengels houden de grond vast, en het donkere groen steekt mooi af tegen struikhei.

Wanneer snoei je een kraaihei?

Snoeimaanden: maart–april.

Wanneer: In maart–april, als het nodig is.

Hoe:

• Snoei is niet nodig.
• Knip in een tuin hoogstens te lange stengels in, bijvoorbeeld als ze over een pad groeien.

Let op: Snoei alleen als het echt nodig is: een tapijt dat met rust gelaten wordt, blijft het mooist.

Snoeien: wanneer en hoe · Snoeikalender en basisregels

Vermeerderen

Afleggen

De liggende stengels wortelen vanzelf: knip in het voorjaar een stuk met wortels los en plant het opnieuw.

Stekken

Neem in de zomer stekjes van 3–5 cm en laat ze wortelen in een vochtig mengsel van zand en zure potgrond, onder plastic.

Hoe komt een kraaihei de winter door?

Winterhard in heel België: geen bescherming nodig.

• Volledig winterhard en groenblijvend.
• Ook in de winter een donkergroen tapijt tussen de kale heide.

Ziektes en plagen

• Kalk of mest: Gele, kwijnende plantjes. Kraaihei verdraagt geen kalk en geen mest: zet hem in zure grond en geef regenwater.
• Vergrassing: Grassen en opslag van berk en den groeien door het tapijt heen. Wied ze tijdig.
• Geen besjes: Er staan alleen mannelijke planten, of vrouwelijke zonder mannelijke in de buurt. Plant er een paar samen.
• Schaduw: IJle, slappe groei onder bomen. Zet hem in volle zon.

Het jaar rond

• Maart: Snoeien als het nodig is; planten.
• April: Laatste snoeimaand; piepkleine roodpaarse bloempjes.
• Mei: Grassen en opslag wieden.
• Juli: De eerste zwarte besjes; water geven bij lange droogte.
• Augustus: Besjes voor de vogels; stekken nemen.
• September: Planten kan weer.
• Oktober: Planten en mulchen met naaldstrooisel.

Wat kan je ermee?

Voor de natuur

Hoort bij zure duinen, heide en hoogveen; vogels eten de bessen.

Tuin en landschap

Groenblijvende bodembedekker voor een heidetuin op arme, zure grond.

Eten en drinken

De bessen zijn eetbaar maar flauw; in Scandinavië maakt men er sap en gelei van.

Eetbaar en bruikbaar

Bessen (juli–september)

Pluk de besjes vanaf eind juli tot in september, wanneer ze glanzend zwart en zacht zijn; vaak blijven ze tot in de winter aan de plant hangen. Ze zitten verscholen tussen de naaldachtige blaadjes langs de twijgen. Strip ze voorzichtig met je vingers van het twijgje en laat de plant heel. Het is werk: de besjes zijn maar 5 mm groot en een halve liter kost al snel een uur. Rauw zijn ze flauw, wat zurig en vol pitjes; gekookt met suiker en een beetje citroen smaken ze veel beter.

Bewaring

Kraaiheibessen zijn stevig en houden ongewassen een week of langer in de koelkast. Je kan ze gewassen en goed gedroogd los invriezen op een bakje en daarna in een zak scheppen; zo blijven ze een jaar goed. Gelei houdt een jaar in uitgekookte potjes, siroop een half jaar in uitgekookte flessen.

Let op: Kraaihei is een laag, groenblijvend struikje met naaldachtige blaadjes en de besjes zitten direct tegen de twijgjes, zonder noemenswaardig steeltje. Verwar de besjes niet met andere zwarte bessen, zoals wolfskers (Atropa belladonna), zwarte nachtschade (Solanum nigrum), eenbes (Paris quadrifolia) of sporkehout (Frangula alnus): die zijn giftig of geven buikklachten en groeien aan heel andere planten. Eet matige hoeveelheden en alleen gave, rijpe bessen; gooi beschimmelde of verschrompelde besjes weg. Kraaihei is zeldzaam in Vlaanderen en groeit in beschermde duinen, heide en hoogveen: pluk er nooit in natuurreservaten, maar oogst bij voorkeur van een plant in je eigen tuin. Wilde bessen groeien dicht bij de grond: was ze grondig of verhit ze, vanwege de kleine kans op eitjes van de vossenlintworm. Pluk niet langs drukke wegen, en eet nooit iets wat je niet met zekerheid herkend hebt.

Eten en gebruiken doe je op eigen risico: zie de gebruiksvoorwaarden.

Recepten

• Kraaiheigelei (Gelei · ± 3 potjes van 250 ml · 1 uur + 2 uur uitlekken)
• Kraaiheisaus bij wild (Gerecht · ± 250 ml, voor 4 personen · 30 min)
• Kraaihei-perencompote (Compote · ± 600 g, voor 4 personen · 30 min)
• Kraaiheisiroop (Siroop · ± 500 ml · 30 min + 1 uur uitlekken)

Wist je dat?

• Lang had kraaihei een eigen familie, de kraaiheifamilie; DNA-onderzoek toonde dat hij gewoon bij de heidefamilie hoort.
• Duinheiden met kraaihei zijn in Europa een beschermd natuurtype binnen Natura 2000.